Sabtu, 21 April 2012

SERAT KAKI WALAKA (bag II)

Perangan II

MANGUNAHING PARA PANDHITA SIDIK

Ing mangkè anggelaraken mangunahing para pandhita sidik. Ing dalem Kadis anyariyosaken pangawasaning manungsa ingkang sampun katarimah ngilminipun.

Nalika jaman nagari Demak kathah ura-uru, nyarengi dhatengipun tetiyang anama Sahida. Dhatengipun wau boten kantenan ingkang dipun jujug, amung ngelambrang kadi majenun. Ing ngriku Sèh Sahida wonten nagari Demak anggelar pangawasa, sagedipun babar mangunahing pandhita lunuwih.

Anuju satunggil dinten Sèh Sahida tilem malumah wonten sangandhaping waringin kurung, sarwi ngumbar wetengipun. Wasana puseripun murub saengga latu mulat-mulad, kadi ngobong waringin sengkeran. Temah adamel kagèting tetiyang kathah. Mila ngantos kapariksa dening Bupati ingkang caos. Ginugah boten tangi, jinunjung tan kuwawi, dipun angkat tiyang kathah meksa wangkot. Ngantos atur uninga, temah tinedhakan dèning para wali kathah.

Ananging sareng sampun dumugi panggènan anggènipun tilem wau, para wali wang-wang amulat, awit angèngeti adat ingkang sampun kalampahan, lelagon angenèh-anèhi punika tamtu Kangjeng Sinuhun ing Kalijaga. Mila para wali malah ajrih nyelaki.

Dènè pamagangan wali ingkang ajrihan sanget kapara amung manembah sasèdhokan kèmawon.

Sareng sampun sawatawis dangu, para wali wangsul, atur uninga Sang Nata, yèn Kangjeng Susuhunan Kalijaga sarè malumah wonten ngandhap waringin sengkeran. Para wali ajrih nyelak, para bupati ingkang caos ngaturi wungu, boten karsa. Amung èca-èca sarè kèmawon. Mila nyumanggakaken ing karsa Nata.

Kangjeng Sulta angandika, “Mungguh Sunan Kali dadak anjujug sarè ing ngalun-alun, apa karsane Prayoganè titinen dhingin. Si Kaki Rambu Rangkung, jim biru kang rumeksa gamelan Sakatèn apa ijih gumrenggeng swaranè, imbal wacana apa maneng ? Yèn ora ana swaranè, pasthi iku kang mindha papa anèndra.”

Kyai Ganjur lajeng lajeng anilingaken saking jawi, taksih imbal wacana gumrenggeng. Kangjeng Sultan andangu, “Kapriyè imbaling Wacana ?”

Kyai Ganjur matur, “Matur grenengipun :

Uga tunggal, nanging dudu jaganè.

Umung jajal pangajaring praja arja.

Ujaring wong wekasan suwung nyatanè.

Upamanè anaa kang ingupaya.

Urub apa pasthinè bisa tumeka.

Ubayanè anèng Demak dunungira.

Upayanen ana urang-urang mata.”

Sigeg, ing galih duk miyarsa, Kangjeng Sultan ing Demak dyan tumedhak piyambak dhateng alun-alun. Sarawuhing ngriku mèh kagèt, sinengguh pepundhènipun sanyata. Ananging sareng dipun titik walikating dalamakan ingkang kiwa, boten mawi gebyaring amawa cahya kadi memeliking sesotya.

Yakti dèdè gurunipun. Yèn sesipating warna, mèmper. Mila andadosaken kagèting galih. Sareng dipun patitisaken wewelingipun dèdè, nadyan patrap anganèh-anèhi, nanging Sang Nata lajeng sinidhem kèmawon.

Mila para wali sami boten angraita karsaning Nata. Tinarka nyata, yèn Sunan Kalijaga. Mila sami anut wangsul, umiring konduring Nata. Lajeng anjog ing sitibentar, nimbali lurah yaga, pun Setu kalih pun Monggang. Dhinawuhan rumeksa yasan dalem gangsa Sekatèn.

Dènè Kyai Ganjur lajeng kapiji dados Lurah Suranata, wonten ing serambi masjid panepèn. Pangkatipun Kyai Ganjur sangandhaping Pangulu Ageng. Kayi Ganjur wau pasowanipun rinilan anunggil para wali.

Kacariyos satunggal dalu, Kangjeng Sultan dhawuh kabèh para wali kinèn angraosaken sasmitanipun jim biru, ingkang rumeksa gangsa Sekatèn.

“Kyai Rambu Rangkung imbaling wacana pitung angkatan, mawi bebuka “HU”, pikajengipun punapa ? Maknanipun kadi pundi ?”

Dènè para pamagangan wali dhinawuhan sami ngupaya Sunan Giri kalih Sunan Kudus. Yèn kapanggih, kairida, rèhning praja wonten pratandha, yèn sunya pasthi punika pandamelipun Sunan Giri utawi Sunan Kudus. Pamagangan wali matur sandika, mangkat sadaya.

Ènggaling carita, Sunan Giri tigang dinten sampun rawuh ing Demak kaliyan Sunan Kudu. Ingaturan pawarti yèn ngalun-alun wonten anèh-anèhan. Sunan Giri kalih Sunan Kudus ingaturan mariksa. Kalih pisan lajeng mangkat.

Boten dangu wangsul, matur ing Nata, yèn punika pandamelipun Sunan Kalijaga. Kangjeng Sultan Demak pandamelipun Sunan Kalijaga. Kangjeng Sultan Demak api-api ngungun.

Sampun sami ginalih, para wali lajeng dipun dhawuhi maknani sasmitanipun Kyai Rambu Rangkung, jim biru ingkang tengga Sekatèn. Dènè imbaling wicara mawi bebuka “HU” kaping pitu.

Mila Kangjeng Sultan lajeng anjibahaken dhateng Sunan Giri kali Sunan Kudus sakancanipun sadaya, menggah ingkang dados pikajenging sasmitanipun Kayai Rambu, Kayai Rangkung kados pundi. Dènè mawi “HU” kaping tiga dènnya imbal pamicara. Mokal yèn botena wonten raosipun. Sadaya para wali matur sandika. Dadya lajeng rinaras raosing sasmita wau.

Warni-warni pamanggihipun :

Sunan Giri angarang kanyataning “HU”. Pamanggihipun : humat. Tegesipun : umating Allah iku ngawruhana rahsaning ngilmu kang wis dadi iku weruh wewadining pangkating Dat pitung prakara.Sunan Kudus pamanggihipun “HU” punika hurip. Pikajengipun : urip iku wenang nganakakè pitung prakawis. Mila yèn tanggung-tanggung ngilminipun luhung pengung kèmawon. Awit tiyang pengung punika sampun boten ngajengi warah-wuruk.

Mangkana salebeting gunem raos, kasaru rawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, dumrojog tanpa larapan. Dupi wus tata lenggah, lajeng angandika makaten:

“Iki wong dèsa, aran Kaki Tengara, prayoga kawulakna. Pantes amajibi lawan anglurahi para paniti masa. Lan maningè, wong kang turu sangisoring wit waringin kurung, kairida anèng ngarsaningsun. Poma warahen, ingsun wus teka.”

Para kanca anggandhèk sandika, mangkat. Dupi prapta temah matur dhateng kang nèndra, “Gusti, Paduka tinimbalan manjing pura, karana rama Paduka sampun rawuh ing kadhaton, amung ngentosi sowan Andika kèmawon.”

Radèn Sahida gumrègah lumaksana, kèrid ing gandhèk kekalih. Sadhatenging ngabyantara Nata, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika:

“Hèh, hèh, Sahida, ing mengko sira wus katemu lawan ingsun. Sira banjur lungaa manèh, ngupayaa bumi Bintara kènè. Yèn ana dèsa lemahèdarbè ganda langu, banjur bebadraa sakuwasamu dhèwè. Lawan ing kono bakal ingsun anggo nganggur, supaya bisa dadi petilasan.”

Sèh Sahida matur sandika, nyuwun dhawuh menggah ingkang kawajibaken  punapa. Kangjeng Susuhunan Kalijaga angandika :

“Sira dadia punggawa pamijèn, amajibana barang lelungguhingsun bumi dèsa kang parek ing kono. Bèsuk sawatara dina ingsun tumeka, bakal karya wisma kangdadi pasarèyaningsun dhèwè. Sarta sira ingsun wenangakè mangrèh wong cilik sabalabaging bumi satus karya. Dènè kang bakal dadi dalemingsun, sira aja wani-wani angetrapi, sarta wus ingsun paringi tetenger : kayu kumuning bang utawa kayu tayuman; telu kayu garu; kayu widara putih, kayu waliku. Saubengè kekayon lima mau mung sawangana wates bae. Bèsuk ingsun dhèwè kang ngadani.”

Kangjeng Sultan ing Demak mimbuhi pangandika, “He Kulup Sahida, ingsun apeparing aran. Sira ingsun rilani jeneng Pangèran.”

Para wali aneksèni sadaya, yèn ing mangkè Raden Sahida nama Pangèran ing Kadilangu, sarta angsal ganjaran sabin, kathahipun kawan atus karya. Dalah saking rama dados gangsal atus karya.

Dupi wus sampat dhawuh pangandikaning Nata tuwin dhawuh wewelingipun ingkang rama, lajeng pamit, kalilan mangkat.

Ing sawatawis dinten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tedhak ing panggènanipun ingkang putra. Radèn Sahida dipun damelaken tarapan saèngga gedhang salirang, kaanggè wadhah bekakasing dalem. Dumadakan ing salebetipun angadani dalem, Kangjeng Susuhunan Kalijaga angsal kaèlokan, èncèh isi rajabrana kebak.

Sanadyan manggih, kedah bayawarakaken dhateng tangga tepalih, sinten ingkang gadhah èncèh wau. Tangga tepalih, parpat manca lima sami matur, boten rumaos ndèkèk. Mila sareng sampun boten sami ngakeni, ugi rahadunya lajeng kawaridinaken dhateng para bekel ing ngriku. Mila kumrubut sami nuwun-nuwun. Mila para tetiyang sakiwa-tengenipun ngriku, nadyan ingkang boten kabawah, sedya atur bulu bekti, bau suku tumut ndandosi dalem, sarta badhè pasarèyanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Kinaroyok ing kathah, lajeng ènggal dados. Istha masjid tur cèkli langgarè, ingubengan tirta wening. Mila lajeng karang ing Kadilangu. Makaten pangandikanipun:

“Hèh Sahida, sira dèn ènak atetunggu pasarèyaningsun, lawan ingsun tinggal wewekas, dèn èstokna. Sapungkuringsun, sira aja wani-wani ngungkabi gendhaga wadhah wangkinganingsun. Saturun-turunira, sing sapa langkah, nganti weruh wangkinganingsun, pasthi tanpa mata.”

Sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhateng Pangèn ing Kadilangu pinareng dèning Allah tangala. Sami sanalika kadi binarung ing swara gumeleger ngawiyat, lindhu gonjing, prahara gora rèh kagiri-giri.

Saluwaring prabawa, punang gandhaga wadhah wangkingan kadi pinaku, karaket ing manah. Sarta ingkang dhinawuhan ugi ngèstokaken. Saturun-turunipun Pangèran ing Kadilangu sami ajrih sumerep dhapuring pusaka wangkingan wau.

Dumugi sapunika kènging nyirami lisah cendhana nyumerepi dhapur tangguhipun.

Suprandosipun ing nguni wonten ingkang sumedya badhè uninga. Margi mingkis sinjang gegubahan, saweg uninga sadlèrèngan kèmawon, tiyang wau mripatipun nyeplos.

Mila tulus sapriki lajeng boten wonten ingkang wani uninga wangkinganipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga. Wasana lajeng dipun dhawuhaken dados wewaton : sinten para ngulama tuwin para juru kunci ing pasarèyan Kadilangu, katamtokaken ing saben Anggara Kasih, ingkang nyirami Kyai wangkingan kedah mawi dipun tutupi mripatipun, kanthi tiniti boten kèngis maripatipun. Nadyan para ratu, boten kenging uninga wujuding wangkingan wau.

Kacarita malih, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, sasampuning paripurna anggènipun yasa dalem dalah langgaripun, lajeng dhawuh dhateng ingkang putra, rèhning sampun sepuh, boten karsa angagem wangkingan. Amung badhè gebayakan kèmawon, ngagem teteken pucuk cis wesi cawang, sarta pamit ingkang putra, yèn badhè ngaluyur nuruti karsa. Amung rèhning boten ngagem wangkingan, ingkang putra wineling, njagi rumeksa boten kènging ngagem, boten kènging uninga. Ingkang liningan matur sandika ngèstokaken.

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng kèsah lelana, sapurug-purug, ngantos dumugi tanah ingatanah, pulo ingapulo, manca nagari, pasisir sampun kaancikan sadaya. Malah satengah kaoling carita, dumugining paran, ing saben saonjotan santun gelar, santun warni.

Ing nalika ngambah laladan pulo Pinang, Kangjeng Sunan Kalijaga sesilih Jaka Lonthang. Ing ngriku witipun wonten Serat Suluk ngilmi, dipun wastani Suluk Lonthang.Ing nalika ngancik dhateng pulo Siyag, lajeng nama Kyai Dana. Ing ngriku witipun wonten Serat Suluk Besi, awit Kangjeng Sunan Kali kèlu dhateng pakartining tiyang pandhè wesi, laminipun kalih taun.Ing nalika ngancik pulo Bayan, ngantos dipun jajah saubenging nagari. Mangka pulo Bayan punika tigang jaman dipun kulinani : ngambah ing Bayanmani, lajeng ngambah dhateng Bayanmaot, lajeng dhateng nagari Bayan Budiman. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngalih aran kaping tiga. Duk nganggit Suluk Bayanmani nama Empu Hartati. Nalika nganggit Suluk Bayanmaot ngalih nama Empu Hartadaya. Sareng wonten nagari ing Bayan Budiman ugi nganggit Suluk Bayan Budiman. Kangjeng Susuhunan Kalijaga sesilih nama Sèh Ismangil Jatimalengis lamènipun ngambah jaman nagari tetiga wau tigang taun. Lajeng wisata sapurug-purug malih.Nalika ngancik wonten ing nagari Ngacih, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ugi nganggit Serat Suluk Acih, jejuluk Sèh Sutabrit. Kalunta-lunta ngantos nagari  ing Mekah, nanging Sèh Sutabrit awarni larè dolanan. Dènè ambah-ambahanipun dhateng masjid Mekah, adamel kaèlokan, dènè purun anglanggar ngilmi dhateng para jamhur Mekah. Inggih punika ingkang sampun kasebut wonten rahsaning Serat Suluk Sutabrit.Ing nalika ngmabah pulo Siyem, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga anganggit Serat Suluk Puji. Dènè sesebutaning nama : Kaki Linggapura. Wonten ing laladan nagari Siyem boten karsa anglajengaken. Suprandosipun dangu, jalaran kasengsem aningali cara-caranipun tiyang anggènipun liru lambang urub-inguruban.

Kala samanten Kaki Linggapura kalanturipun nama Kaki Singgapura. Dumugi sapriki lestari dados lambang-lambanganing arta, kados ta : arta saking tanah jawi wonten nagari liyan boten ajeng, kedah lintu arta liyan. Pundi ingkang dipun purugi liyaning praja, badhè  ngajawi ugi lintu arta tanah Jawi.

Makaten ing caranipun. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wonten ing ngriku ngantos sakawan taun, jalaran dipun pupu dèning juragan, nama Kaki Glontor.

Sanget asihipun, malah dipun ajak gegramèn dhateng pulo ing Bojong, inggih pulo Ciamis. Akathah lelangening nagari, karya senenging panggalih. Mila Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng nganggit serat Suluk Gontor, awit saking saweg tumut dagang Kaki Gontor.

Ing nalika kondur saking bawah Siyem, Sang Lelana lajeng kondur angajawi malih. Ing ngriku taksih andugekaken lelana jajah wana, wukir, jurang pèrèng sungil. Sang Lelalana karsa nganggit Serat Jaka Rasul. Ing nalika punika kapareng anggelaraken rahsaning ngilmi babaran wahananing Dat, tinunggilaken lawan panganggitipun Suluk Jaka Rasul wau. Mila Suluk sareng dados gegebengan, sakalangkung gancar piyambak. Sarta raosipun dhateng tèkad tetèla kathah meleng piyambak rahsaning ngilmi kasampurnan. Kapara mawi cecarangan angangit imbal-imbalaning swara, dipun wastani Suluk Burung, ingkang kadhapur pangartining para paksi gemak dènya rebat unggul, prakawis pambektaning jasat dalah kurunganipun. Sadaya wau sakalangkung ramèning pamicara. Ing ngriku witipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng anganggit Serat Suluk Burut.Ing nalika punika Kangjeng Susuhunan Kalijaga lajeng karsa lelana malih dhateng tanah kidul, anjujug pinggiring samudra, inggih punika ingkang winastan ing Dalepih. Laminipun jaga-jaga satepining tasik kinten-kinten satengah wulan, saweg amuthuki tiyang satunggal, tanpa mangganggè wastra. Awakipun namung dipun ubeti oyod, sirahipun anyunggi sakathahing uwuh ron aking. Upami dèdè  Sinuhun Kalijaga, tamtu mlajeng, awit sinengguh brekasakan ingkang rumeksa sapinggiring sagara Dlepih. Wasana sareng saya celak, dinangu sarana angagètaken. Ingkang nyunggi uwuh kagètipun sanget, ngantos andherodhog, andhèprok boten saged lumampah. Sambatipun amung mati. Tinanggenah ing pangandika, lajeng matur saparlunipun, “Kawula pun Wana, larè ing dhusun Dlepih ngriki, badhè ngupados paksi mliwis, kasadè damel ngingoni anak putu.” Kangjeng Susuhunan paring sabda waluya, lajeng angandika :

“Kaya kapriyè rèkanè amèt manuk mliwis ? Ingsun arsa uninga. Lakonana, aja kasuwèn.”

Ingkang sinabdan manembah, lajeng malebet ing warih. Ririh lampahira. Dènè ingkang katingal amung ombyong-ombyongan uwuh. Dèrèng pati tebih, dumadakan anyarengi panebaning paksi maliwis, niyup saking nginggil mangandhap, lajeng angambang ing toya bayak-bayakan. Wana marpeki, tumandang. Punang paksi mèh telas. Saking kekebaken kapisipun, temahan rinèntèng ing tetali kang sinabukaken. Tali tampar, lulup, sampun kacakan sadaya. Kantun tigang iji, kagèt, muluk ing gegana. Dènè kagètipun paksi tetiga wau, awit pun Wana kuwalik badhè kelem, awit saking kawratan pambektanipun. Nanging Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga awas ing pandulu. Pun Wana pancen galagepan, lajeng sinaut ing teteken, ginanthol ing cis. Pun Wana saged minggir, lajeng dipun entasaken. Dupi sampun sarèh napasipun, lajeng dinangu. Pun Wana matur makaten, “O, Gusti, salami kawula pados peksi maliwis boten kados sapunika. Bok sampuna kawula kelem saking boten kuwawi mbekta, kados rampun tan akècèr. Katujunipun lajeng paduka entasaken. Sapinten ing panuwun kawula, Paduka paring gesang. Mangka kirang sakedhik kemawon, tamtu pejah. Boten langkung, rèhning Paduka ingkang nambak ing nyawa kawula, angsal-angsal kawula paksi maliwis kawula sumanggakaken.”

Kangjeng Susuhunan Kali angandika :

“He Wana, sira rumangsa urip awit ingsun kang angentasakè, duk sira galagepan. Iya banget panarimaningsun, sarta antuk-antukira maliwis sira aturakè maringsun. Ananging dadèkena sumurupira, maliwis kang wus gawa, kabèh mabur, jalaran nalika sira kelep ing banyu, nganti lali pangangsilanira.”

Pun Wana èmèk-èmèk kapisipun, nyata suwung. Nadyan ingkang sami cinancang ing tetali sabukan, sami mabur. Satunggil boten wonten ingkang taksih. Pun Wana dadya kaduwung sanget. Dangu-dangu lajeng mosik makaten, “Dhuh Sang Pinundhi, rèhning sampun kapotangan umur kula, kaparenga Paduka tumedhak ing pagriyan kawula, parlu badhè angaturi sesegah sakadarè tiyang dhusun, margi wanci sapunika sampun ngajengaken surup.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga amituruti. Dumugining wisma, ngancarani lenggah ing salu. Pun Wana lajeng medal, sanjang biyungipun, kapurih sesegah. Kang ingatag tanggap, angratengi badhè segah. Pun Wana lajeng dipun timbali dalah biyungipun. Saprataning ngarsa, dhinawuhan :

“Nini, sira aja susah nyuguh sarana nganak-anakakè kang ora ana. Ingsun trima tanpa sugata, angger tangga teparomu padha teka kènè.”

Pun Wana matur, “nDatengaken tiyang wau inggih kedah nyegah sawontenipun.”

Kanjeng Susuhunan angandika :

“Gampang prakara suguhing tangga teparomu kabèh. Ana pira kèhè?”

Wana matur, “Cacahè eri kawandasa sèmah. Mangka adatipun, ing dhusun Dalepih ngriki, saben dipun undang, jaler-èstri dhateng sadaya. Wah sami bekta anak, margi sampun dados rerukunaning rembag ngajeng, sinten ingkang gadhah parlu, tangga tepalih sami rungkat sadaya, alih-alihan.”

“Yèn mangkono luwih becik. Pasthi mengko ana kamurahaning Pangèran kang kena sinuguhakè.”

Ing nalika punika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng maringaken waragad sacekapipun. Dadya kalampahan ing dalu punika saged ndhatengaken tangga tepalihipun sadaya. Warnaning sugata boten anguciwani, karana pinaringan waragad kathah. Sareng sampun ing wanci dhatengipun. Sami dinangu, arta anggènipun maringi waragad telas punapa taksih. Yèn telas, dipun paringi malih. Lumbung pari kalong pirang gèdhèng, yèn kathah lukaking pari, dipun jogi malih.

Biyungipun  Wana matur makaten, “Arta ganjaran kablanjakaken ulam, bumbu warni-warni, pirantosipun sekul ulam panganan. Panumbasipun langkung kathah, arta boten kalong. Wadhah uwos tanpa kèndel panakeripun, wasana ing padaringan boten lukak. Nadyan ing lumbung malah kebak. Mila arta kawula aturaken wangsul malih.”

Kanjeng Susuhunan ing Kalijaga boten karsa anampèni. Pangandikanipun makaten :

“Bibi, mengko tamunira padha wratanana arta sacukupè.”

Kang liningan matur sandika. Ing sadalu punika dhatengipun para tamu langkung kathah. Dalah parpat mancalima anggili tumut manggihi. Pun Wana nyariyosaken kawasaning tamunipun, sarta anambak nyawa, amiwiti tumeka mungkasi.

Dupi tekèng tengah dalu, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tumedhak ningali tamunipun, sarta tumut lelenggahan, lajeng paring pangandika makaten :

“Kabèh sanak sadulur, ing mengko padha timbangan saparlunè. Lelakonè si Wana enggonè ngupaya manuk maliwis, wasana malah anemu papa. Marga saka maha kumawawa, wekasan mèh palastra, tur tuna sedyanira. Saka wus katrucut basanè, arep males kabecikan marang ingsun, uga banjur ingsun pitututi. Èwadenè saka karepku, becik mangan ènak lawan sanak sadulur, tangga teparo, anulusakè rukunè.”

Ingkang sami dhinawuhan sakalangkung nuwun.

Kacariyos malih, salebeting pajagongan, Nyai Wandawa kuma purun atur pratèlan makaten, “Dhuh Sang Pinundhi, sanget panuwuning manah kula, dènè saged marek ing Paduka, karana nguni pun patik sampun natè uninga, duk Paduka saweg birahi angadani sumur utawi masjid, wonten ing dhusun tanah Pajang. Awit kawula punika temenipun, biyung kawula sampun natè ngawula ibu Jengandika. Malah kadhawuhan nginyani putra kakung, nama Radèn Mas sahid, inggih punika ingkang tunggil sesepan kawula. Sareng pun biyung pejah, kawula lajeng imah-imah, angsal Kaki Wandawa. Dupi semak kawula pejah, lajeng dumugi ngriki, kaanggè sepuh-sepuh, kapara dados dhukuning bebayi. Mila sadhusun punika sami ngalap kasagedan kula padhukunan wau. Mila pun patik nuwun deduka, dènè sumalonong purun sapocapan, parlunipun amung badhè matur, ingkang nama Radèn Sahid punika rayi Paduka punapa raka Paduka?”

Kagjeng Sinuhun ing nalika punika dahat pangunguning galih, boten kanyanan yèn Nyai Wandawa punika kadang palihanipun. Dados lajeng sajarwa, yèn sariranipun. Mila Nyai Wadana lajeng pinaringan sih ganjaran saking luwesing atur, kalawan nyata. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngandika :

“mBakyu Wandana, wus ingsun anggep nyata caritanira. Ora luwih ing samengko sira ingsun paringi ular-ular, enggonen pawitan saurripira. Tampanana pasihaningsun, rupa kalpika. Kaksiyatè : sira bakal ginugu marang sasama-sama. Lawan ardana sawatara, tampanana.”

Ingkang pinaringan dahat nuwun. Sasampunipun makaten, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng paring arta dhateng para ingkang sami tinimbalan wau. Amung kènging kanggè sesarat sawatara. Kados ta : arta tigang reyal ing dalem tiyang satunggal, sadangunipun boten saged suda. Para tetiyang sadaya naracak ganjaranipun. Wewelingipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga ugi sami kèmawon.

Ing nalika samanten Kangjeng Susuhunan kalijaga lajeng pamit, badhè andugèkaken ing lampahipun, lelana sapurug-purug.

Rerancanging carita, Kangjeng Sultan ing Demak dahat angajeng-ajeng rawuhipun Susuhunan ing Kalijaga, margi sampun dangu mboten anembah ing guru.

Mila para wali sinebar, angupaya dhateng pundi purugipun. Sunan Punggung aturipun, “Boten susah dèn upaya. Manawi sanyata sungkemipun murid, dhateng piyambak. Dènè guru kangen tataning murid, pasthi saged katuju piyambak sarta sampèka sapiwarahing guru, yakti dugi sedyanipun.”

Gantya kang cinatur malih. Arya Jipang salebetipun anata baris pendhem wonten ing dhusun Panolan, saweg lelenggahan kalih ingkang rayi ipè, nama Radèn Puspita. Ing rinten dalu tansah padudon karsa, jalaran Arya Jipang sedyan angkara murka. Radèn Puspita tansah ambolèhi atur, amrih rapih, pinapagaken ing karsanipun,

“Kakang Arya, punapa saèstu angrampit prang dhateng Demak, punapa boten? Kantenan anggèn kula manah. Saupami boten saèstu ambebara prang, inggih sokur, margi kula badhè ngupadosi wekasaning kajat kula dhateng tanah bang wètan, nglantun anglantun dhateng tanah kidul, rèhning sampun boten saèstu prang. Dènè yèn karsa Paduka kenceng nglurug prang dhateng nagari Demak, kula nyuwun pamit, boten ndhèrèk, jalaran kula gadhah parlu sakedhik. Anak-anak kula sampun sami diwasa, badheè kula suwitakaken dhateng Kadilangu, supados angaji tatakrami.”

Arya Jipang mangsuli makaten, “Mungguh aturira iku wus ora kena pinikir sayekti. Pèdah apa ajurira iku? Yèn sida nglurug, sira pamit ora labuh maringsun. Yèn ora sida ngadani, ngalaga, sira bakal ngumbara, lunga sakarepira dhèwè. Dadi apa kang sira anti-anti nganggo cumandhang dhawuhingsun? Sarta wus mratandhani sira iku wedi mati. Luwih becik sira lunga samengko iki.”

Ingkang rayi matur, “Ingkang makaten punika, Kakang, pamanggih kula, dados tiyang enèm inggih kedah matur ing kadang tuwa. Paèdahipun antuk sabda pangèstu, supados gampila ingkang kula sedya ayu.”

Arya Jipang mangsuli radi sengol, “Mungguh caturira iku kabèh, ing ngatasè milu wong ngatuwa, tanpa gawè, awit sira iku mung lumuh, malumuh wedi campuh. Upama ingsun candheta, digawe apa, parlunè ora ana. Bara-bara angur aja katon mata, tur ora dadi klilip. Ananging supaya tan mandheg tumolèh, mboklunga pisan.”

Radèn Puspita anampeni. Kadangipun lajeng dèn ajak kèsah. Sareng sampun sawatawis tebih, ingkang mbakyu jinarwan yèn Arya Jipang badhè boten tulus gesangipun. Tinimbang ing tmbè boten tulus kompra, luhung miruda. Sinten ingkang sotah mengku, angger boten dados manah mutawatiri. Ingkang raka Retna Paniwèn gentos anjarwakaken, “Iya, teka pasanga yoga, sira anggawa lunga raganingsun. Pancèn sadurungè sira mangkana, wus dadi pangèsthing tyasingsun. Sajatinè ingsun iki ora kinanggokaken kadi para garwa pangrembè Arya Jipang. Ananging saka tunaning pandon.”

Ingkang rayi matur, “Kadi pundi liring pandon tuna?”

Retna Paniwèn mangsuli makaten, “Yayi, ingsun iki sanyata sipatè wadon, nanging satuhunè tiwas kalumrahanè, ora kena kinarya pasamuwan ing papreman. Dadi Arya Jipang mengku raganingsun iki mung ginawe genep waè.”

Radèn Puspita dahat pangunguning galih. Wekasan suka sukur anarimah. Dadya makaten ing aturipun, “Kakangmbok, yèn makaten Paduka luhung ndhèrèk tetruka ing Ratu Mas Kalinyamat. Saiba sukaning galih.

Retna Paniwen nembadani, lajeng kadhèrèkaken. Boten winarna ing margi, sapraptaning wukir, laju marek manembah ing ngarsa. Dinangu, matur sajarwa sawewadinipun. Ratu Mas Kalinyamat dahat sukaning galih, lajeng pinatah tengga korining pratapan. Radèn Puspita tinanggenah ing sedyanipun, matur badhè ngupados wewenganing manah.

Ratu Kalinyamat lajeng paring pitedah, Radèn Puspita dhinawuhan ngupaya Kaki Walaka ingkang dhedhukuh ing dhusun Galinggang. Saupama suwung kinèn anganti, awit janggan Walaka iku araning rèrèh ing wisma. Karemenanipun lelana tanpa sedya.

Raden puspita manembah, lajeng mangkat. Ing samargi-margi anggung kasangsaya sinangsaya, awit pakartining margi boten amiranti. Èwadènè Radèn Puspita mèrang, yèn balia. Tan ajrih bebayaning margi rumpil, sungil-sungil. Dumadakan sapraptaning wana kapethuk tetiyang, nama Kaki Janggalana. Duk tinakènan dhateng Radèn Puspita, temah sugal wangsulanipun, dènè boten dipun ajèni Kaki Jenggalana. Dangu-danguning rembag dipun ajèni Kaki Janggalana. Dangu-danguning rembag temah dadya pancakara, ngantos ramè, gentos kasora, nanging boten mawi gegaman.

Radèn Puspita sakalangkung kaken ing galih. Badhè teluk, pakèwed manawi angauba dhateng sasami-sami. Yèn nanggulangaa, langkung kasoran, saha mèrang sanget. Dangu-dangu Radèn Puspita lajeng mitembung angasih-asih. Kyai Janggalana awewarah yèn lana, dèn ajak ngumbara sapurug-purugipun, tan nana sinedya. Radèn Puspita anut, tan lenggana ing rèh. Kyai Janggalana lajeng lelana sapurug-purug. Ing saben surup surya atetaken :

“Opa sira ora ngelih, lawan apa ora ngelak?”

Radèn Puspita matur, “Boten.”

Dumugi tengahing dalu Kyai Janggalana galundhung jurang, sarè asesengoran. Watawis dangu wungu, lajeng kaloyongan malih, balasakan ing bebondhotan. Watawis ing wanci gagat bangun enjing Kaki Janggalana nolih, tetakèn, “Apa sira ora arip?”

Aturipun, “Boten.”

Dados Radèn Puspita anggènipun anglampahi tut wuri wau sampun tèkad pejah, sarta boten angraosaken risaking sarira. Saweg tigang dalu Radèn Puspita sangsaya mempeng dènya tut wuri Kaki Janggalana.

Parmaning Hyang paring rèh rahayuning titah. Radèn Puspita sampun katingal kuwungipun, awit bebasan ulat, karep, ati madhep dènya tèkad pati, sedya puruita. Kayi Janggalana kagèt aningali kuwunging nitya, asmu mancorong. Mila Kyai Janggalana welas ing galih, temah angandika :

“Jebèng, boya ilang sira ngetutakè saparaningsun. Dibasakakè mokal kaluwèn, bakal ora wareg. Mesthi bakal ana sihing Pangèran maring kang kaluwèn. Mula dèn banget tarimanira.”

Kaliyan lumampah kèmawon pangandikanipun. Kaki Janggalana lajeng ngambah samadyaning wana tarataban. Boten wonten tiyangipun, tebih dhusun, tebih warung, tanpa toya, utawi kekajengan ingkang ageng-ageng. Radèn Puspita matur, “Punika pundi?”

Sang lelana angandika :

“Perluning wong anggeguru iku iya ing tembè tumekaning pati aja nganti kaliru ancasè. Aja nganti kasawar tibanè, aja nganti kasangsara lakunè ing dalem pati.”

Radèn Puspita matur, “Tèkading kahanan jati punika punapa wonten bèda-bedanipun? Awit ing dalem pati punika badhè nyandhang tiwas ing tri prakara :

Bosoking jasad, awit sampun nunggil kaliyan luluhing siti kang lebet.Risaking piranti dènè sampun koncatan anjing-anjinganing bayu otot, kulit daging, sami pisah adon-adonanipun.Larating erah lawan rahsa, punapa dènè sampurnaning atma, nyawa, cahya, sapanunggalipun sami miruda tan kantenan.

Kados pundi bèdaning tiyang wantun kaliyan ingkang sami anggeguru?”

Sang Lelana aangandika :

“Jebèng, upama ora ana bèdanè, pati-pati anggeguru apa gunanè? Ananging yèn dhasar sanyata pangèsthinè, iya bèda uga.”

Radèn Puspita matur, “Nyuwun pitedah, supados radi saged tumindhak dhateng wewarahing guru satunggal-satunggal.”

Sang Lelana mangsuli :

“Jebèng, sira durung wanci anggayuh ngilmu kasampurnan. Marmanè gunemira durung turut. Pasthi wus dadi benerè gunem bocah. Upama sira kadereng arsa uninga tetalering ngilmu kasunyatan, adat banjur kadhingan tuwuh. Tegesè, durung wayahè selak kasusu karepè. Ana dènè wewatesing wong kena ngeguru iku, yèn wus umur patang puluh tahun sapandhuwur. Awit manungsa durung patang puluh iku akèh kalirunè. Manawa wus patang taun iku, ginanjar kuwat, anampani kawruh kang sanyata. Marmanè sira milu ingsun, maksih ingsun ganjar anteping laku baè dhingin. Manawa sasuwenè sira tut wuri ingsun ana kalèjeme mantep tama temen, sarta sira yèn wus uninga gatra-gatraning ngilmu, ora èsuk ora sorè, wus pasthi ingsun kang maringi ing kawruh marang sira dhèwè. Aja kuwatir.”

Sasampuning makaten, Kaki Janggalana andugèkaken dènya lelana. Radèn Puspita dipun warah kantun, katitipanken Dhoyok Pangangsalan. Tegesipun : pangagenging dhusun ing tanah ngriku, jalaran welas aningali Radèn Puspita dènya dèrèng wanci tumut lelana. Sang Lelana lajeng tedhak dhateng dhusun Katègan, ing nguni karan Sabaran.

Ènggalipun Radèn Puspita lajeng tata-tata badhè dènya kari anggana. Sang Lelana nutug dènya ngunggar karsa, nurut pinggiring tasik. Antawis tigang lapan Sang Lelana wangsul dhateng unggyanè Radèn Puspita, atakèn :

“Hè Jebèng, sira ingsun pitaya ana ing dèsa Waru. Ingsun paringi aran Ki Ageng Waru.”

Radèn Puspita matur nuwun, Sang Lelana lajeng kèsah malih. Tigang lapan wangsul paring dhawuh makaten :

“Jebèng, sira rabia antuk sutanè Sunan Panggung, aran Rara Subekti. Wus takjalukakè padha leganè. Mula saiki sira ingsun srahakè, supaya tumuli didhaupakè.”

Ki Ageng lajeng tut wuri. Sampun kapanggihaken lawan sutanè Sunan Panggung. Radèn Puspita tulus nama Kyageng Waru.

Kacarita Sang Lelana sampun ngumbara malih dumugi tanah Banjarmas. Sang Lelana mancala larè nem, karan Jaka Lelana. Ing saben guru-guru miluta Jaka Lelana. Mila ngirub pangawikaning tiyang Banjarmas. Sareng sampun ing antawis lami, Jaka Lelana malah antuk sihing para guru, pinaringan berkah.

Dènè caranipun sadaya guru dipun elèr kemawon wejanganipun, boten wonten wonten ingkang dipun singid. Dènè ingkang dipun wejangaken naracak bangsaning ngèlmi sesorogan nakisbandiyatul kak. Sawenèh anggelaraken ngilmi tapakurahman. Mila warni-warni wewedharanipun tiyang Banjarmas wau. Amung bangsaning ngilmi sorogan, mijèni sakaliring wewenang kaèlokan sadaya.

Jaka Lelana lajeng kèsah, sawulan wangsul, sampun warni Kaki Janggalan, lajeng gentos anggelaraken ngilmi sorogan. Tiyang sakiwa panengen ngriku gilir tanpa sela, sami anggeguru dhateng Kaki Janggalana.

Ing nalika punika para guru-guru ing Banjarmas kathah pangugunipun, dènè wonten satunggaling guru neneka, lajeng ngungkuli ingkang sampun lami. Mangka kanyatahan ing wewulangipun. Dangu-dangu para guru ing Banjarmas ayon sedya, nyekabat dhateng kaki Janggalana.

Sampun kalampahan panyakabatipun para guru Banjarmas wau, ugi sampun katampèn sadaya. Amung wonten satunggaling guru gumaib, nama Kyai Mangilhas, pugal boten purun sumuyud dhateng Kaki Janggalana. Malah ing saben dalu Kaki Mangilhan wau karsa ngalempakaken para juti pethut sadasa iji, anuju selaning dinten Kaki Janggalana wonten ing griya piyambak. Para pethut ingkang nyidra sami malebet griya. Tanpa prasaba lajeng amadung lawang, mengkang pager gedhah gedhèg. Pangrisakipun tiyang sadasa wau ambek sura wani. Boten ajrih ingkang tengga griya. Dènè Kaki Janggalana wau amung èca-èca anggènipun pitekur ing kursi kemawon.

Sareng sampun celak, pandung sadasa nempuh sura wani, tan ajrih ing pancabaya. Dupi saweg namakaken pedhangipun, sadaya pareng mangsah. Boten kalampahan mocok utamangganipun tiyang. Dangu-dangu Pangèran Ingkang Agung paring parimarma.

Sèh Janggalana boten mawi pariwara, lawan Janggalana kesah tan nana kang uninga. Tegesipun : ngedalaken mangunah catur warna, saluguning Kaki Janggalana kèsah sakiwa tengening ngriku. Nanging tilar warni wujud sakawan.

Ing wètan inggih Kaki Janggalana, kidul inggih Kaki Janggalana, kilèn inggih Kaki Janggalana, lèr inggih Kaki Janggalana. Nanging sakawan wau tinandukan ing gegaman, boten kènging. Kadi ameca wewayangan.

Para pethut-pethut pothèt, kawèkan ing galih. Saking tunaning pangangkah lajeng sami lumpuh, boten saged lumampah. Wasana analangsa, atur tobat turun tumurun, boten sedya ngawoni. Kaki Janggalana ngandika makaten :

“Apa nyata sira wus ora wani maringsun? Sapa kang ngajani sedya cidra iku?”

Para durjana pothèt matur sajarwa, pakènipun guru, Kyai Mangilhas. Kyai Janggalana ngandika:

“Yèn mangkono sira padha waluyajati, tanpa sangsaya.”

Para durjana kècu sampun luwar saking papa, lajeng sami pinaringan arta busana, sarta kinèn bara griya ingkang saè, bebanjaran urut margi, patilasaning panyidra wau. Bandha bèbaya saking Sang Sèh Janggalana.

Sasampuning tata reja, lajeng pinaringan aran dhusun Sidayu. Para durjana kècu angèstokaken sadaya. Sèh Janggalana paring dhawuh :

“Bènjang yèn sira maring tanah Jawa, angupayaa jenengingsun, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Wismaningsun ing Kadilangu, bawah nagara Demak.”

Ingkang dinawuhan sadaya nuwun sandika, sèwu kapundhi. Para guru ing Banjarmas lajeng sedya tutwuri, boten kalilan. Amung pinaringan waragat arta busana, dhinawuhan anyedagar. Bandha bèya pinaringan.

Kaki Janggalana, sapengkeripun saking Sidayu, wonten gisiking muwara pinarepekan dening tiyang ageng, inggil. Tinakènan, nama Kyai Mailhas. Gentos pitaken, jinarwan nama Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mangilhas andheku, nembah sarwi matur ngasih-asih, sajarwa susahipun, “Anggèn kawula lelèdhang satepining muwara punika, sajatosipun nganti-anti patembayan kawula, tiyang pèthoting pethut. Kula resaya menahi tiyang nama Kaki Janggalana, margi ngendhih kabegyan kawula. Mangka tiyang nagari Banjarmas punika, pangungsèning rembag punapa dènè patakèning kawruh, sadaya ingkang dipun suhun-suhun sami dhateng kawula. Wasana sareng wonten tiyang neneka, nama Kaki Janggalana punika, sadaya tiyang ing Banjarmas sami balik pangidhepipun, ngantos supè dhateng kawula. Mila lajeng kawula resayakaken amejahi. Para pethut sadasa sagah entos-entosan wonten muwara ngriki. Wasana sampun sadasa dinten langkung, bilih Paduka saking sabda waskitha.”

Kangjeng Susuhunan amangsuli makaten :

“Ki sanak, kapasanga yogya pethuking manah kula kaliyan dika. Kula punika tiyang kasasar, saking Ngarab dumugi ngriki , margi saking kapancal ing baita kapal. Wusana wonten tiyang cariyos, yèn ing Banjarmas wonten guru saged, nama Kyai Mailhas. Dados malah katuju temen. Kula nedha pitulung, sagedipun kula dumugi ing jaman kula, nagari ing tanah Jawi. Dènè yèn sanak sagah ngantukaken badan kula, bokmanawi kula saged angirit suruhan sampèyan para pethut.”

Kyai Mailhas mangsuli, “Inggih leres, para tetiyang kathah sami nedahaken Kyai Mailhas tiyang saged, wah guru ageng, nalika dèrèng dipun sirep Ki Janggalana. Mila panedha sampèyan pitulung makaten kèmawon tamtu boten kawekèn manah kula. Sarèng dipun sarug tiyang neneka, dados badhè boten saged mitulungi, awit manah bingung, kalingan muring-muring.”

Kangjeng Susuhunan amangusuli makaten :

“Dados tiyang saged punika mawi kènging supè, utawi kenging kuwur muring-muring? Mangka atasing kagunan punika boten kèngin ical, boten kenging supè, awit sadaya kasagetan punika saking gaibing Pangèran, sasaringan saking sarining roh sadaya. Sarining roh katarik lampahing napas, anpas, tanapas, nupus, tumus dhateng rahsa. Rahsa sumarambah dhateng budi. Budi tumanem ing nguteg, turut mahanani dhateng manik, sumarambah dhateng karna, grana, lèsan. Sayèkti boten kenging kasupèn, awit punika wananing nugraha. Kèngingipun kalimput, manawi sampun puput yuswanipun. Ingkang makaten punika pepiridan saking punapa? Mangka kahananing ngaguna punika nadyan asal saking nugraha tuwin saking gaibing Pangèran, ananging sareng sampun gumelar ing ngakathah, tancebipun amung dhateng sarèngat kemawon. Saiba kaluwihan ingkang deles gaibipun. Yakti manjing dhateng rahsa rumasa, tur saged kawasa amurba.”

Kyai Mailhas kawelèh wewadosipun, temah mojar. Anggènipun mangsuli saya boten tumaja. Wantuning tiyang pancèn jugul, dangu-dangu malah gangsul, “Kula dèrèng sumerep kadi sesorah makaten punika, awit boten tunggil cecepan. Yakti bèda lanjaranipun.”

Sang Lelana mèsem sarwi angandika makaten :

“È ki sanak, lagi sapunika kula mireng, yèn ngelmi mawi gèsèh-gèsè. Awit boten nunggil cecepan, badhè gèsèh lanjaranipun. Kados kèmawon ingkang sami mardhukun dhateng sampèyan sami balik paguron. Nadyan para pethut ingkang sami dipun resaya, yakti malah kèlu dhateng Kaki Janggalana. Tur kula dèrèng sumerep, ananging sasat sampun tetèla. Èwadènè kula saged andhatengaken Kaki Janggalana dalah muridipun sadaya.”

Kyai Mailhas mangsuli, “Inggih yèn dhasar saged dinateng  ngriki, pinten saratipun mangkè kula bayar.”

Sang Lelana gumujeng latah :

“Kula boten ngalap upah kados dhukun rucah. Boten guru aleman kados guru ngudi ragad. Andika nganti, kula tekak-ena.”

Sakala Jeng Susuhunan andhatengaken, katarik saking purba wasèsaning Dat Kang Èlok. Mila sanalika mangunahing pandhita linuwih saged mujudaken sadaya.

Kaki Janggalana ngadeg sakiwanipun Sang Lelana, tanpa ngandika, ginarbeg para muridipun jaler èstri tuwin para pothèting pethut ingkang dipun resaya wau. Sang Lelana lajeng ngandika masrahaken :

“Allah. Andaweg dika sumerepi. Layak kèmawon sampèyan kalindhih, awit Kaki Janggalana guru gegedhug, jatmika, anteng. Yakti terus nyata ngilminipun, boten madal sumbi. Bèda sanget kalih andika. Tandha yektinipun para guru-guru sami sumungkem sadaya. Dalah kang andika resaya sami kèlu dhateng Kaki Janggalana. Yèn sumerepa ing ngriki wonten pandhita sidik, boten susah ngupadosi andika.”

Kyai Mailhas saya wimbuh mèrangipun. Bebasan kawelèh, meksa dèrèng purun ngalah. Dangu-dangu Kyai Mailhas anarik, pedhangira, ngancari adegipun Kaki Janggalana. Dèrèng dumugi temah angacung bahunipun, boten uninga liding alad, kènging pangaribawanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mila sareng sampun kadung pamedhangipun. Kaki Janggalana dalah para sabatipun wangsul sadaya. Ingkang nama Kaki Janggalana wau inggih Sang Lelana.

Menggah ungasing pangawasa ingkang mratandhani punika tetèla boten kènging kinira-kira. Sareng sampun sawatawis dangunipun Sang Lelana welas, temah linuwaran. Kyai Mailhas sakalangkung konjem ing galih, lajeng sedya tur wuri sapurug. Sang lelana angandika :

“Iya ingsun lilani milu saparaningsun. Ananging èwuh lakunira. Nora bisa nututi. Becik lumebua lengenaning jubahingsun kènè.

Kyai Mailhas manembah, sampun malebet ing jroning lengenan jubah. Sakala sumiyut kadi layaping anèndra. Sang Lelana sampun ngancik laladan ing Demak. Kyai Mailhas ingudhunaken sarta ingandikan:

“Hè Mail, wruhanamu sira iki wus anèng praja Demak. Marma sira mituruta wewarahingsun, ngupayaa Sunan Giri lawan Sunan Kudus. Aja walèh saka ingsun. Dènè lakunira ingsun paringi waragat, supaya dadi sedyanira. Poma.”

Kyai Mailhas matur, “Dhuh Gusti, kula kedah kaparingan pitedah taleripun rumiyin, supados wonten lambaranipun. Awit tiyang badhè puruita punika manawi dèrèng gadhah lambaran kawruh ingkang premati, tamtu tuna tuwas. Nadyan antuk pitutur kang sanyata, cepak mentahipun. Bèda kaliyan manawi lambaran saè, dhateng panggayuh boten uwas-uwas. Kawimbuhan pitedahaning guru saya seged anglimbang. Tur ing nguni kawula inggih sampun midhanget pawarti, yèn Sunan Giri punika wali tungguling Demak. Mila dipun wenangaken misèsani praja, jalaran katandha mangunahipun. Duk nagari Majapait wekasan, utusan wadyabala kinèn nyirnakaken Sunan Giri, karana dipun kinten amijèni nalar ingkang prayogi dhateng Sultan Demak, anggènipunwani nglanggar ingkang rama, pinrih manut ing agami Islam. Mila Prabu Brawijaya lajeng utusan wadya, kinèn mejahi Sunan Giri wau. Dupi kalampahan pinarbut ing prang, Sunan Giri tan lumawan. Amung èca-èca nyerat kèmawon. Dènè mangunahing pandhita tan kèwran ing upakarti. Kalam panyeratipun pinudya dados dhuwung ligan, kasebut Kyai Kalamunyeng, awit dhuwung asal saking kalam panyeratan. Lajeng ginetak marwasèng mengsah sirna tapis. Dhuwung wangsul dados kalam panyeratan. Mila tulus sapriki kadibyaning tiyang tanah wètan punika, sami saged ngemataken bangsaning tuju, tenung, teluh, taragnyana, saking mujijatan.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaganè sira bangkit carita?”

Kyai Mailhan umatur sajarwa, “Dhuh Sang Pinundhi, temenipun kawula punika asal tiyang Ngampèldenta. Alitan kawula suwita dhateng Giri. Sareng kawula gadhah dosa, temah kapalajeng dumugi Banjarmas. Èwadènè bapa kawula punika nama Mailtasnim, palihanipun rama Paduka, Kyai Tumenggung Wilatikta. Dados pancèn ulucumbu Paduka. Nanging kawula ajrih rumengkuha, ila-ila punapa Gusti, asaling alit cumethaa ing ngarsa Paduka. Ajrih sesikuning Pangèran. Kados sanadyan Paduka boten kasupèn, duk alitan kawula, karan pun Pèthèk, rayi kawula pun Kuncung, rayi kawula ragil Gombak, sami ndhèrèk ing rama Paduka salaminipun.”

Duk samana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, nalika dipun sorahi Kyai Mailhas, dahat sukaning galih, lajeng dhedhawuh :

“Yèn mengkono, sira becik dadia kanthinè Pangèran ing Kadilangu, awit iku putraningsun kang pambarep. Lawan sira ingsun elih aran Kaji Samangil. Tulusa dadi jimating Kadilangu, lawan narimaa dhingin. Kang dadi kuwajibanira, tunggu wangkinganingsun. Ingsun wenangakè dadi kamituwane wong Kadilangu kabèh. Purbawisèsanè metu saka Pangèran ing Kadilangu, minangka gegununganira. Dènè enggonira bakal ngupaya Sunan Giri, gampang katemu wuri, sedheng sira wus rada mateng pèmèning tèkad kang sajati.”

Kaji Ismangil matur sandika, lajeng paringaken ingkang putra Pangèran ing Kadilangu, kinèn anuntuni sapakartining agami Islam. Pepancèring kaji sampun kaparingan, sarta kinèn gegriya ing iring kiwaning alun-alun, jalaran sampun kinarang, ing tembè kagem pasarèyan. Mila sami ajrih angadekaken. Para gegriya tinata uruting ngalun-alun, utawi dhinawuhan ngirub rarè sakiwa tengening Demak, Kadilangu, kalilan dados pondhok. Tegesipun : kaanggè muruk ngaji. Dènè ingkang dados pangagengipun inggih Kaji Ismangil wau sarta sami rinilan anggaota saèngga sedagaran.

Mila kataletuh sapariki iring-iringaning masjid punika sami lampah anggaota sedagaran, amèt sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, supados tulus gangsaring anambut kardi. Ananging kala samanten dèreng wonten caraning ngupajiwa kados jaman sapunika.

Duk bebakalaning Kadilangu, dèrèng wonten tiyang potang mawi sareman. Dèrèng wonten caranipun tiyang sadè barang ilang, mawi katempuhaken. Amung kinèn nalangsa, sarta ingkang darbè barang kedah ngudhuni barang malih. Dènè tiyang tumut gegriya, angger anut caraning ngulami, inggih kapareng. Tegesipun : anetepi agama.

Ing nalika punika Kaji Ismangil lajeng ambayawarakaken dhedhawuhan tuwin adamel pranatan kukum. Tegesipun : pengadilan ingkang leres. Nadyan prakawis rebatan waris, sarta gana-gini, Pangèrang Kadilangu tuwin Kaji Samangil kala samanten sampun kapasrahaken ingkang putra.

Kangjeng Susuhunan ing Kadilangu lajeng lelana malih dhateng tanah Blambangan. Anjujug wismaning tetiyang gendhing sayang sapanunggilanipun, sami nggarap bangsaning kuningan utawi bangsa baloking gangsa.

Dumadakan anuju satunggal dinten Sang lelana sumerep gangsa murub. Sareng dipun parpeki, tiyang nggarap gangsa calon kempul dinangu purwanipun saged murub. Ingkang nggarap boten uninga yèn murub. Amung wantah anggebeg balaka.

Dènè aturipun sajarwa, yèn rimbakan gong ageng tilas risakan mongang, duk jaman Siyungwanara, awit ing nalika samanten kathah para bituwah ingkang risak. Èman, yèn botena dipun mulyakaken.

“Dènè anggèn kawula damel kempul punika mituruti larè. Anak kawula jaka punika remen ringgit wayang. Alit mila pancèn majeng dhateng carita, dalah nyorèk anatah piyambak, saged. Dènè namanipun larè kawula punika pun Bicak.”

Sang Lelana angandika :

“Besuk sutanira iku loro, aranè sapisan karan dhalang Bicak. Kapindho : kempulmu iku ing tembè dadi pusakaning Ratu, katut aranè anakmu, kempul karaton : Kyai Bicak.”

Ingkang dinawuhan matur nuwun sadarmi. Sang Lelana lajeng kèsah nasak wana, jurang terbis. Dumadakan wonten ing tengah wana kapethuk tiyang nyangking bendhè. Dinangu, matur, “Bendhènè Kyageng Sèla, dipun sambut dhateng Kudus, awit bendhè punika kènging dipun anggè yèn wonten damel ageng. Kados ta : tandha apes-ungguling perang. Yèn taksih ngungkung, inggih tandha jaya. Sasamining pakèwed kènging dipun anggè tandha. Yèn budheg, apes.”

Sang Lelana dhawuh anglajengaken. Aturipun ingkang mbekta, sampun sèlo, jalaran awrat sanget. Sang Lelana lajeng mingkis rasukanipun gebayak landhung. Tiyang dalah bendhe kalebetaken ing lengenan. Sami sanalika dumugi ing Kudus.

Sang Lelana andugèkaken lumampah. Dèrèng tebih kapethuk tiyang nini-nini nyangking dhuwung ligan sampun risak. Duk dinangu matur makaten, “Ing wana lèr punika woten pogogan kajeng ageng, gapuk. Sadaya para tetiyang sami mendhet kajeng gapuk wau, hiyang dalu. Wasana singa mendhet, angropoh pejah. Dados kanca kula kathah pejah sadaya. Wantuning kula tiyang sepuh, lajeng kula waspadakaken, sadèrèngipun ngadeg, ligan. Kula uthik-uthik kènging, lajeng kula bekta mantuk punika.”

Sang Lelana tetaken :

“Duga-duganè, yèn sira weruh kayu iki, duk uripè kayu apa?”

Kang dinangu matur, “Randhu wana. Nalika gesangipun inggih temen ageng, nanging duk gesangipun, kajeng punika taksih jaman Majapait. Amung kula ènget dedongènganipun bapa kawula. Randhu wana punika tanemanipun Janggan Sepang wau manggih dhuwung kalih. Ingkang satunggal dipun sukakaken putra Jenggala, nama Radèn Jaka Lalèyan, awit punika agemanipun ingkang rama. Dados pusaka kraton. Dènè ingkang satunggal pusakanipun Patih, nama Kyai Ragas. Rèhning dhuwung sampun risak, lajeng dipun dèkèkaken pangipun kajeng randhu ingkang saweg dipun tanem wau. Dènè wujudipun pancèn sampun kados eri. Makaten dongèngipun bapa.”

Sang Lelana andangu malih :

“Nini, apa ana tungalè dongèngè wong ngatuwamu?”

Nyai tuwa matur, “Inggih wonten, nanging radi kasupèn ukaraning tembung. Amung kacakètheh parlunipun kèmawon. Ing jurang sigrong ngajeng punika sakalangkung singit. Boten wonten ingkang purun ngambah. Kawarti ing kina, wonten gambangipun gangsa, malah kaliyan patrem. Nanging dhuwung patrem wau kangunganipun putri Kadhiri, Candrakirana. Patrem agemanipun wau nama Kyai Rambut Pamutung. Nanging ing jurang punika kantun gambang gangsa ingkang taksih. Mila sapunika sakalangkung angkeripun. Malah saben malem Jumungah mungel piyambak.”

Sang Lelana angandika malih :

“Nini, yèn mangkono, payo ingsun milu mulih marang wismanira.”

Nyai Tuwa lenggana, dumèh tuna tan atur sugata. Sang Lelana ngandika:

“Nini, aja sumelang. Baya wis ana kang mirantèni saulihira.”

Sang Lelana lajeng tur wuri. Dumugining wisma Nyai Tuwa kagyat ing manahipun, awit ing wisma wus sinaji-saji dhaharan sekul ulam, panganan. Nyai Tuwa tetakèn anak-putu, “Kang cecawis iki mau sapa?”

Anak-putunira wewarah, yèn ingkang sesaji wau inggih kang kairit punika. Nyai Tuwa dahat pangungunipun, temah sami binukti. Dènè anak-putunipun sami kalubèran bukti, dalah tangga tepalih boten kaliwatan.

Sareng dumugining dalu, sami rinembag dènya badhè ngentasaken gambang gangsa. Para anak-putu tuwin tangga tepalih sami sagah angentasaken gambang. Saking leganing galih, Sang Lelana lajeng karsa paring sih hardana, utawi Sang Lelana tanggel ing tiwasipun.

Sareng sampun dumugi byar raina, lajeng tumandang. Wonten ingkang mbabadi garumbul bebondhotan, wonten ingkang anyingkiraken sèla-sèla, aanggè dalan. Dupi wus paripurna, padhang tan apeteng, punang gambang katingal tiyang kathah. Watawis tiyang kalih dasa boten kuwawi angangkat. Sang Lelana tedhak marpeki piyambak. Gampang gangsa dipun tarik asta kalih, sampun kongkih. Lajeng tinampènan para bau-suku, sarta pirantining rembatan.

Kala samamanten babad dumugining resik, sadinten. Pangangkatatipun dumugining pondhokan, sadinten. Dados kalih dinten rampung. Sasampuning makaten, Nyai Tuwa lajeng dhinawuhan angakeni, sarta naminipun kaelih nama Nyai Jelamprang. Ing tembè dados kabagyanipun piyambak. Nyai Jelamprang matur sandika.

Ènggalipun, Nyai Jelamprang sampun wineling saparlunipun sadaya. Sakala gambang gangsa kalih Nyai Jelamprang bekta dhuwung ligan sampun winastan Kyai Ragas. Sasampuning rinasuk, lajeng kalebetan ing lengenan rasukan gebayak landhung. Sami sakala dumugi nagari ing Demak.

Para wali sadaya atur uninga ing Jeng Sultan, yèn ingkang sami dhateng ugi pusaka karaton sadaya. Kangjeng Sultan suka anampèni, sarta sampun anginten yèn pandamelipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Mila para wali lajeng tata-tata wilujenganing para pusaka dhateng para dupa-dupa langkung ageng. Dalah wilujenganipun angrumati para sakit, awit ing nalika dhatengipun bendhè Kyai Udan Arum, utawi dhatengipun wangkingan Kyai Ragas, gambang gangsa, sadaya wau prabawanipun lajeng kathah sesakit. Nanging boten dados punapa, awit Nyai Jelamprang pancèn saged angusadani, tuwin wasis andhukuni para tetiyang gadhah larè. Ing nalika punika Kangjeng Sultan Demak utawi para wali sakalangkung suka pirenaning galih, jalaran sadaya para pusaka karaton sampun kondur.

Mangkana Nyai Jelamprang sampun ketetepaken dados lurahing para yaga, utawi dados lurah panggendèr sarta pinaringan wisma anèng kilèning masjid. Sareng anakipun ngatingal, lajeng kadadosaken tukang gendhing kalang sapanunggalipun. Sarta sampun kasabdan dumugi sapunika, para abdi dalem yaga gendhing, dhalang, sami boten angsal sesebutan Ngabehi, amung nama Demang kèmawon. Pangkatipun inggih Mantri.

Mangkana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga saya mempeng dènira lelana. Tepis wètan dumugi ing Toyawangi, tepis kilèn dumugi Sumedhang, Mekah, Medina, ing Rum. Gubet mangalèr dumugi Keling, Indhu, Siyak, Siyem, Sokawana, Lampung, Cianjur. Gubet tepis ing lèr Limpur, Lipura, Banjar, Bandhung, Gubug, Bali, Surabaya. Gubet ing Kadhiri, Gresik, Panaragi.

Dumadakan Kangjeng Susuhunan wonten sawètan radi Lawu kandheg tetakèn tiyang. Dipun wangsuli, punika ing Lodhaya. Sang Lelana tetakèn kang dipun pageri. Winangsulan, “Bendhè Kyai Pancajaknya, dhuwung Kyai Sengkelat. Ing nguni agemanipun Sang Hyang Wisnu, nanging saben masa wuku Dhukut sami dipun ujungi para sima kathah. Kaleresan ing dinten Jumungah èmbèn punika sami dhateng. Sakathahing sima saking kilèn, lèr, wètan, kidul, gumrudhug dhateng ing ngriku. Mila wiwit bènjing ènjing para tetiyang dhusun kiwa tengen punika sampun wiwit ngili, jalaran ajrih sima kathah.”

Sang Lelana ngandika, “Aku arsa uninga tekane para sardula. Apa sira tanduk, ingsun reremi wismanira?”

Kang liningan nyumanggakaken. Ing sasampunipun kairit mantuk, lajeng sinugata sakuwasanipun.

Dupi ing wanci tengah dalu lajeng dhinawuhan rumanti pangaron ènggal, kinebakan toya setaman, utawi dupa-dupa. Sang Lelana andhawuhaken :

“Sapa panggedhènè ing dèsa? Cacah eri pira, padha tekakna ing ngarsaningsun.

Kang liningan sampun ngrembagi. Para parpat ngamanca lima sami sagad dhateng sadaya. Sinugatan menuhi. Saking kawasanipun Sang Lelana. Parpat manca lima ngungun wedaling sugata. Watawis bibaring sugata, Sang Lelana medal amanggihi. Lajeng andangu namanipun satunggal-tunggal. Sami matur balaka sadaya.

Nama Ki Jayapati, kamisepuh ing Lodhaya.Ki Surawani, sosoranipun ing Lodhaya.Ki Wanapada, ugi sosoranipun ing Lodhaya.Ki Tariman, pangkat Petinggi sepuh ing Lodhaya.Ki Wanatara, pangkat kuli kenceng ing Lodhaya.Ki Jagur, ugi kuli kenceng ing Lodhaya.Bagus Ubaya, sutaning pangageng lima ing Lodhaya.Bagus Bondhan, sutaning Ki Wanatara ing Lodhaya.Ingkang gadhah griya piyambak, nama Bolur, pangkatipun ulu-ulu, ngilèkaken toya.

Tiyang sasanga wau saben wuku Dhukut sami ngili saanak-bojonipun. Pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Sabecik-becikane lunga, becik mangun bujana. Samengko padha ingsun paringi pangkat naracak pradikaning Lodhaya kènè. Saben masa wuku Dhuku, sira padha sedhiaa suguh iwak mentah sakuwasanira dhèwè-dhèwè, lawan padha nemonana tekaning macan. Anuta satabiyatè. Dènè sira ingsun sabdakakè padha bisa dadi mancala macan gegadhungan.”

Ingkang dinawuhan matur sandika, lajeng kèrit malebet ing griya. Sesanga pisan kinèn raub ing toya setaman. Sakala tiyang sanga pisan saged dados sima, pating gelereng gegojègan. Sareng sampun sawatawis dangu lajeng winarah ngilo, sarwi anjepalik kaping tiga, wangsul dados manungsa malih. Dahat suka tiyang sanga, sampun kapatah badhè manggihi wonten sajawining pager. Dènè toya sekar sami andikakaken nulusaken sapanginggilipun.

Dupi wusing ari Jumungah, wanci ènjing, tiyang sanga sampun mituhu weweling. Anjepalik kaping tiga dados sima. Luwaripun inggih anjepalik kaping tiga malih. Ing ngriku pinaringan pasugatanipun, tiyang satunggal maèsa satunggal.

Dupi wusing antawis dhateng, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga aningali pareking pager, nanging para sima tan wonten uninga. Duk mriksani patraping sima ingkang sami dhateng wau malebet ing bethèk urut-urutipun, sami ngambus bendhè kalih dhuwung ligan wau, ingkang medal rumiyin lajeng mangsa ulam mentah pinothèng-pothèng urut pinggir. Sareng sampun rampung pangisepipun, sima bibar pating salebar dhateng dhangkanipun piyambak-piyambak. Dènè sima gadhungan sanga lajeng mancala janma malih. Satirah-tirahipun maèsa sanga wau lajeng kalilan ambekta mantuk, katedha saanak-bojonipun. Sang Lelana angandika :

“Hèh wong sanga gadhungan sesanga, sira ingsun tulusakè rumeksa ana ing Lodhaya kènè. Lawan saturun-turunira sing padha kaduga angalap satebiyatira kabèh, iya bisa dadi macan gadhungan.”

Sasampuning makaten sang Lelana langjeng angluru mancakaki sakiwa-tengening Lodhaya. Dumadakan amanggih tetiyang sepuh, nama Kyai Panjata, gegriya sapinggiring jurang. Dinangu, matur gancar, “Yèn bendhè punika temen pusaka duk Sang Hyang Wisnu, dalah wangkinganipun. Nalika Sang Hyang Wisnu angratoni sima, jejuluk Prabu Singawatara, ugi warni sima dados Jawata malih, pusaka kalih kinèn nulusaken dados sesembahaning para sira sadaya, dumugi sapriki. Amung kawula boten uninga; amung saking dongèngipun bapa kaki kawula. Malah kupiyanipun, boten kènging dipun pendhet. Manawi ngantos kaelih saking panggènan ngriku, sinten, ing pundi griyanipun, badhè karoban ing sima, damel risak.”

Sang Lelana lenggah saya nganseg tetakèn :

“Hè Kaki, mungguh panemunira kapriyè? Teka dadak ora mendha pangreksanè?

Ingkang dinangu matur, dèrèng gadhah pamanggih. Sang Lelana angandika :

“O, si Kaki, tuna temen anggonira urip, dènè ora bisa anggathukakè panemunira. Kapriyè mungguh panggayuhira, sarta pati-pati manggon pinggir jurang, adoh tangga teparo? Apa tapanira kang ginawè gegèyonganing awal akir?”

Kang dinangu tumungkul sarwi matur, “Dhuh Sang Pinundhi, satuhunipun awit kuncung ngantos gelung boten natè dipun sanjangi dhateng tiyang sepuh. Temen yen suwung tanpa ujung. Mila bilih kapareng, kawula dipun paringana pitedahan, supados saged mangertos jatining pati kawula dumugining kahanan akir. Dados boten amung tuwa suwung, tanpa isi.”

Sang Lelana anggènipun anguman-uman punika saking welas, aningali wujudipun sepuh, guguh. Utawi Sang Lelana temenipun aningali Kyai Panjata boten pangling, yèn punika paman, arinipun ingkang rama wuragil. Ananging Sang Lelana dèrèng karsa sajarwa.

Wekasan dhinawuhan geguru dhateng Giri. Kyai Panjata mopo, saking sampun jompo, boten kumawi lumampah. Sang Lelana lajeng maringaken ardana, kangge kandhutan. Dupi wus rinasuk, Sang lelana sigra ngingkis kebayakipun, Kyai Panjata tinarik malebet ing baju. Tan antara Kyai Panjata sampun dumugi ngarsanipun Sunan Giri.

Dinangu matur sajarwa, nama Kyai Panjata, nyuwun ngalap berkahipun Kangkeng Sunan Giri. Boten sajarwa yèn kinèngkèn Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, ngaken saking kajengipun piyambak. Dinangu, nama Kyai Panjata, wisma ing pinggiring jurang, sukuning ardi Lawu. Mila sowan, saking bodho, tanpa tuduhan.

Kala samaten Sunan Giri boten pangling dhateng ingkang rayi nak-sanak, dhasar kumpul alit mila. Mila sareng sampun takèn-tinakèn, Kyai Panjata lajeng ingajak malebet ing dalem, sinuba-suba menuhi.

Rèhning kadang lami tan kapanggih, pangandikanipun Sunan Giri makaten :

“Yayi, muga aja kagèt ing atinira. Sajatinè sira iku ariningsun nak-sanak dhèwè. Sira arsa nggeguru maringsun, gampang. Èwuh apa, rèhning sira iku kadangingsun. Sedheng sarèh pulih-rusaking badanira, yayi, baya wus lawas enggonira mesu budi, tapabrata anèng jurangè si Gandhul? Mangka sira tumeka ing kènè, banget rusaking badanira.”

Ingkang lingan matur amemundhi, dènè kaaken kadang. Dadya dangu tansah ruinangkul lungayanira. Sareng sampun angsal pendhak dinten, Kyai Panjata matur, saèstu kabarkahana. Pangandikanipun Sunan Giri, badhè kaaturaken dhateng Demak, supados dipun kawulakaken ing Ratu.

Ènggalipun, Kyai Panjata sampun umiring marek ing ngabyantara Nata. Dinangu, matur sadaya. Dènè pasuwitanipun Kyai Panjata wau sampun kadadosaken ngulami pradikan ing Kayu Apak, pinaringan nama Kyai Pangulu Jènal Kulisanil Kadir, tetep pangulu ing Kayu Apak. Ingkang nguwasani : Susuhunan ing Giri.

Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng kondur dhateng Kadilangu, yèn ingkang èyang paman samangkè kapasrahaken dhateng Giri, tetep pangulu ing Kayu Apak, sarta sinung aran Kyai Kalisanil Kadir.

Pangèran ing Kadilangu sumerep yèn dipun pasrahi ingkang èyang paman. Wangsulanipun amung sandika. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng karsa sarè wonten ing masjid, sarta paring dhawuh, ing dalem pitung dinten pitung dalu, manawi boten wungu piyambak, ingkang putra boten kapareng anggugah, sarta boten karsa dipun kintun dhahar ing sadintenipun.

Ingkang putra matur sandika. Kangjeng Susuhunan sigra manjing jro masjid. Ingkang kalilan rumeksa amung Kaji Ismangil piyambak.

Menggah karsanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten punika, parlunipun amung badhè tarèk ingkang kalayan terusing cipta hening. Mila ing nalika punika Kaji Ismangil sakalangkung panjaginipun. Bebasan amung sasat boten tumut bèla tarèk kèmawon. Ing saben dalu Kaji Ismangil boten sedya sarè. Wantuning saweg sapisan dèrèng sumerep pratikeling tarèk, tur amung tengga kèmawon, suprandosipun sarira risak.

Watawis angsal tingang dinten tigang dalu pangreksanipun Kaji Ismangil, dumadakan lajeng kasaru wonten Kaji sepuh, nama Kaji Iskak, griya ing dhusun Pangangsalan. Dhatengipun ngriku mitembung tumut tengga ing masjid. Kaji Ismangil amangsuli, yèn salebeting masjid saweg kaagem sarè Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Boten kènging ambuka kori sarta mungu dènya sarè. Kaji Ismangil ajrih, Kaji Iskak adrèng badhè mungu. Pianambengan, meksa, lajeng adan wonten surambining masjid.

“Allahu Akabar, Allhu Akbar, ashadu akla ilaha illallah, wa ashadu anna Mukamadan Rasulullah. Ayangalal salah, ayangalal salah. Aya ngalal palah, ayangalal palah. La ilaha illallah, Mukamadan Rasulullah, wal fadekumati salah. Allahu Akbar, Allahu Akabar.

Adanipun Kaji Iskak ingkang makaten wau, mirena:

Bokmenawi andadosaken kagèting galihipun Kangjeng Susuhunan dènnya sarè. Yakti Kaji Ismangil antuk deduka;Adanipun Kaji Iskak kirang jangkep.

Mila amung kèndel kèmawon, awit rumaos yèn badhè manggih tiwas sarta badhè angsal deduka, bokmanawi kagèt dèning swara.

Wasana kori minep kèmawon, boten menga-menga, mangka majatipun ingkang sarè wungu, angrungu swaranipun Kaji Iskak wau. Mila Kaji Ismangil saya ribet tyasira. Temah sugal dènya imbal wacana, “Hè Kaji Iskak, andika lunga saking masjid ngriki. Mangkè yèn damèl kagètipun Gusti kula anggènipun sarè.”

Wangsulanipun Kaji Iskak malah sora, “Tinimbang turu becik tangi. Yèn wis tangi, becik lungguh, yèn wis lungguh, becik ngadeg. Yèn wis ngadeg, becik lumaku. Yèn wis lumaku, becik angèsthi budi.”

Kaji Ismangil saya ketir-ketir manahipun. Winangsulan supados kèndel, awit saget kuwatiring manah. Kaji Iskak malah saya andadra sora ngumbar swara. Kaji Ismangil malah saya duka, lajeng tumubruk arsa kawedalaken ing jawi.

Boten saged kacepeng, nedha tulung tiyang jawi, pinrih ngrubut, boten saged mikenani. Rinujak, indha nyepeng Kaji Iskak. Mila lajeng dipun unggar sakarsanipun, sami ajrih angaruh-aruhi.

Kaji Iskak lajeng minggah ing langgar malih, mung andhodhogi korining masjid. Kaji Ismangil amung ngingetaken kèmawon, ajrih ngèngetaken. Kaji Iskak wuwusipun kumrusuk asesumbar, “Sapa bisa nyekel ingsun, sasat bisa nyekel angin.”

Ingkang sami ngrungu inggih kèndel kèmawon.

Wasana sareng anuju dalu, malem Jumungah, ing wanci tengah dalu, Kaji Iskak lerep kanepsonipun. Lenggah sèndhèn saka, sarwi maca Ayat Kursi. Kinè parek lenggahipun :

“Kaji Ismangil, boten saking punapa, anggèn kula gambira kala wau punika, saking sayah badan kula supados radi lemes sakadhik. Wusana Jengandika kalintu tampi, malah ngajak pasulayan. Yakti mangsa lawana, atandhing kalih kula. Mila ingkang caplak kaliyan kula amung ingkang saweg sarè. Nanging kula kinten ajrih medal. Èwadènè yèn kula sampun boten wonten, inggih lajeng purun medal, awit tunggil paguron, sareng sadinten kalih kula.”

Kaji Ismangil lanjeng andheku-dheku. Dangu-dangu mitembung, saged angsal barkah, “Margi sampun dangu dèrèng angsal berkahipun Kangjeng Susuhunan, mila mugi wontena sih kawlasan Andika, paring wewejangan ingkang parlu, kènginga kula anggè paitan ing tembè, manawi sampun angsal berkahipun Kangjeng Sinuhun. Dados sampun gadhah lambaran. Awit tiyang anggeguru ngilmi kasampurnan punika manawi dèrèng gadhah lambaran tamtu kadangon anggènipun nampi.”

Kaji Iskak anembadani panedhanipun. Kaji Ismangil lajeng kinèn amèt toya wulu, dalah niyatipun winulang kados ing ngandhap punika. Kaji Ismangil miturut :

“Bimilllahirrahmanirrakim. Nawètu rabngal kadasil suharatawal kabirata. Niyatingusn amèt banyu khadas, angilangakè kadas cilik lan kang agung. Parlu karana Allah. La ilaha illa’llah. Mukhamaddan Rasulullah. Allhu Akbar.”

Sasampuning wulu, lajeng majeng mangilèn, marbakuh konjem ing siti. Kaji Iskak majeng mangètan, sami dedupa. Ingkang rumiyin ing grana, lajeng talingan kiwa. Lajeng dedepa ing jaja, dupi wusing dedupa, Kaji Ismangil tineteg sadadipun, kadhedheg kahatemenanipun, sarwi pinetel jempolanipun kalih pisan, sarwi angandika :

“Hè Jebèng, piyarsak-ena kang anglèng. Mungguh wewedharaningsun iki amung miturut rahsaning Kitab Daka Idayatul Kakiki, kaya babaraning ngilmi Makripat, kasampurnaning Ngatunggal. Tegesè : bisaa mulya urip. Nadyan tumekaning kahanan akir, kita iya uga urip, ora kena ing pati. Iya uga padha nukil saka Dalil, Kadis, Ijemak, Kiyas.”

Makaten jarwanipun :

Tegesipun DALIL : anedahaken pangandikaning Allah.KADIS : anyariosaken wewulanging Rasulullah.IJEMAK : angumpulaken wewejanganipun para wali.KIYAS : amencaraken wewerahing para pandhita.

“Kabeh-kabeh kasebut ing ngilmi Makripat iku iya padha wiji saka Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah, tinurut dèning para wali sesanga, nanging padha kasrambahan saking berkahing Kangjeng Susuhunan ing Ngampèldenta karo Kangjeng Susuhunan ing Bènang. Iku kang wus binuka dèning Allah Tangala, pinaringan ilham, rinilan amedharakè pambukaning kekeran; ingkang pinareng anggelarakè rahsa gaib sajati, sarta ingkang waskitha marang sangkan paraning Tanajul Karki, mulya sampurna kahanan jati.

Dènè kang dadi wijining ngilmi Makripat iku anurut kekiyasan, pangandikaning Pangèran Kang Mahasukci marang Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah, karaos ing dalem Rahsa, kaya ing ngisor iki jarwanè. Piyarsakna.

Ingkang kasebut ing dalil sapisan, pangandikaning Kangjeng Nabi Muhkamad marang Sayidina Ngali, kinèn angèstokakè.

Hèh Jebèng, Kaji Ismangil, mara mènglènga kupingmu kang kiwa. Mangkènè wedharè.”

Kaji Ismangil miturut, amènglèng talinganipun ingkang kiwa. Kaji Iskak lajeng bisik-bisik makaten jarwanipun :

“Sejatinè ora ana apa-apa. Awit duk maksih awang-uwung, durung ana sawiji-wiji. Kang ana dhingin iku Ingsun. Ora ana Pangèran anging Ingsun. Sajatining Dat Kang Mahasukci, anglimputi ing sipatingsun, anartani ingasmaningsun, amratandhani ing apngalingsun. Iya Ingsun kang wenang amurba amisèsa ing jagad iki kabèh. Byar padhang tarawangan saka ing Kudrat Iradatingsun.

Mungguh kang angandika sajatinè Dat Kang Mahasukci iku iya urip kita pribadi, yakti katitipan rahsaning Dat Kang Agung.

Anglimputi ing sipat iku iya rupa kita pribadi. Iku sayekti kalimputan wahananing Dat Kang Èlok.

Anartani asma iku iya iku iya aranira pribadi. Iku yakti kaaken pasebutaning Dat Kang Wisèsa.

Amratandhani apngal iku iya solah bawa kita pribadi. Pasthi anèlakakè pakartining Dat Kang Sampurna. Mula wahyaning Dat kawasa anyamadi sipat. Sipat anartani asma. Asma wenang amratandhani apngal. Apngal iku kawasa dadi wahananing Dat. Marmane wus binasakakè Dat Kang Agung iku tegesè sipatè dènè bisa angebaki jagad kabèh.

Dat Kang Èlok iku dènè ora lanang ora wadon, mesthi ananè. Mokal oranè.

Dat Kang Wisèsa iku, dènè ora jeneng sapa-sapa. Dat Kang Sampurna iku dènè kawasa anggelar padha sanalika, ora nganggo sarana apa-apa.

Dènè Dat enggonè kawasa anyamadi sipat iku kaya madu lawan manisè. Mesthi ora kena kapisahakè.

Dènè sipat enggonè wenang anartani asma iku, upamanè baskara lawan prabanè. Yakti tan kena kabèdakakè.

Dènè asma enggonè mratandhani apngal iku kaya paèsan jati, kang ngilo lawan wewayanganè. Pasthi sapakartinè kang ngilo iku  weweyanganè anut kang ngilo.

Dènè apngal enggnè dadi wahananing Dat iku, upamanè jalanidhi kinebur. Pasthi ombakè anut sasolahing samudra iku.”

Dènè urut-urutaning dumadining sipat kawedharaken malih makatèn :

“Sajatinè Ingsun kang murba amisèsa, kang kawasa anitahakè sawiji-wiji. Padha mulya sampurna saka ing kodratingsun. Ing kono wus kanyatahan pratandhanè apngalingsun, minangka bebukaning iradatingsun.

Kang dhingin Ingsun anitahakè kayu Sajaratul Yakin, tumuwuh sajroning nglam Makmun Ajali Abadi.

Nuli Ingsun nitahakè Cahya Nur Muhkamad.

Nuli Nyawa Mir’atul Kaya’i utawa Roh Ilapi, sarta kandil utawa warah, lawan Dhindhing Jalal. Sajatinè iku minangka warananingsun.

1. Kang dhingin : KAYU. Iku iya Kayun.

Tegesè : urip, tumuwuh sajroning Ngalam Makmun Ajali Abadi.

Iku tegesè : sajatining urip iku èlok sarta gaib, awit satuhunè urip iku ana ing alam suwung.

Dènè kang diarani suwung mau sajatinè isi. Mulanè dèn ngibarati atining wuluh wungwang, iya iku kang amesthi rumuhun dadinè sipat sawiji.

2. Dènè kang diarani NUR MUHKAMAD iku cahya kang awening utawa cahya kang pinuji.

Tegesè : teteping wiji saka pangarep-arepira dhèwè. Dadi bisa anganakekè gaib.

Mungguh ing dalem Kadis, kang diarani NUR MUHKAMAD iku kaya manuk merak sarta kanyatahan ananè anèng pramana, kasat mata ing pandulu kadi kepyur-kepyuring panon saka panonton kita pribadi.

Mungguh kahananing NUR MUHKAMAD iku dumunung ana sajroning sesotya kang mancur mancorong.

Iya iku Dating atma, dadi wahananing alam akadiyat.

Dènè kang dèn arani ATMA iku gregel.

Tegesè : obahing Dat kang sapisan diarani ANGEN-ANGEN.

Obahing Dat kaping pindho diarani ATMA utawa PANGGAGAS.

Obah kang kaping telu diarani SUKMA KAWEKAS. Iya iku sajatining KAJAT JATIWASÈSA.

Krejet kang kaping pat diarani ROHILAPI, iya iku kang sinebut NYAWA, awit wus ambabar uripè, wus tumuwuh kajatè, wus kanyatan dumunungè, diarani AKSARA ALIP.

Iya iku ALIP MUTTAKALIMU WAKIT. Wujudè wus ginambar anèng angganira.

Tegesè : tetep ana ing netranira. Marmanè dadi lelantaraning panuwun kita, kasebut ana ing SALAT DAIM.

Iya iku kang pinenthang, kang pinentheng, andulu pucuking gunung Tursina, ngenengakè ilining banyu jam-jam, ngeningakè kajat Jatiwasèsa.

Manawa wus bisa sipat kenceng, pamawasè saka ing pucuk grana, mili anarik napas kang sarèh.

Aja nganti tumpang suh.

Iya iku sajatinè kita wus anglakoni Salat Daim. Mangka nyatanè Salat Daim iku ratu-ratuning Salat, punjul-punjuling sembahyang, awit langgeng panalangsanè maring Pangèran, tanpa pedhot ing rina wengi.

Nadyan ora nganggo sujud rukuk, wus kukuh. Nadyan turu utawa meneng, lungguh, lumaku, iya wus ana ing sira puji dhikirè, sujud rukuhè.

Iya iku upama wong ambalang melèk cedhak elèsanè. Wallahu aklam, luputa pangarahè, mesthi kenanè.

Bèda lawan salataing kaum kaji, padha anglakoni sembahyang limang waktu. Iya iku upamanè wong ambalang, kadohan lèsanè.

Durung weruh prenah dunungè, pambalangè lawan nutupi nètra, pati kuping. Yakti wallahu aklam bisanè mèncok. Cepak luputè.

Dadi kang sira lakoni salat limang wektu iku mung genep-geneping kukum. Mungguhing sarak, wajibè kudu anglakoni ngibadah slat limang waktu, iya iku mung ginawè panengeran sanyatanè kaum, ngulama, kaji, mukmin, santri ngaji, sapanunggalanè, kudu nenetepi limang waktu. Yèn tiningalana salah sawiji, kena dèn arani ambrubrah sarakè. Mulanè amung nemenakè kang dadi benerè ing urip kita. Yèn nyatanè, wus ora apa-apa. Parluning salat ana daimè. Tèkadè ana ing niyat kita.”

Kaji Ismangil sumela atur, “Duk nguni kula antuk wewelinging bapa, manwi anggeguru, kinèn tetaken sajatining sastra kang sanyata tuwa utawi sajatining Sadya, kalih Nun, akaliyan aksara tuwin Bè. Manawa ana guru kang bisa anggelar sajatining aksara kabèh wau.”

Kaji Iskak amangsuli makaten :

“Hè Jebèng, mungguh wewelinging sudarmanira iku mangkènè satuhunè :

Aksara SADYA, iku : sawiji.Aksara NUN, tegesè : neptu. Dadi bener, sing sapa weruh neptu sawiji iku nyata wus ambontos ngilmunè, awit uninga sajatining sawiji.Dènè aksara ALIP, iku mungguh ing dalem teturatanè nyata tuwa, dènè dhingin panggawenè. Wus kena kinarya gegenti, nyata sesilihing Dat Sawiji mau.

Ananging kabèh-kabèh iku mau dadi lelantaraning ngibaratan baè. Manawa ing salugunè, aksara kang tuwa iku : BÈ.

Nyatanè, sadurungè tumiba wus dadi aksara. Bareng tinibakakè, gatra aksara BÈ. Bareng wus ginelar tetalerè. Apa kang sinedya bisa dadi sarta wujudè kaya Dat Sawiji.

Ceceg ingkang mangkènè iki wus bisa dadi aksara BÈ. Balik dilakokakè, pasthi banjur aran dhèwè-dhèwè. Mulanè awas, aja uwas-uwas.

Kaji Ismangil matur malih, “Menggahing tèkad punika asal saking pundi? Purugipun punapa kanyatahaning rahsa? Ingkang ginaib punika pakarti, pangartinipun sinten ingkang minangkani? Kawula nuwun pitedah.”

Kaji Iskak ngandika makaten :

“Hè Jebèng, wruhanamu, mungguh angsaling tèkad iku saka nepsu.

Nepsu iku saka budi. Dadi tumangkarè marang kuwanèn.

Paraning tèkad iku marang lali. Luluhing lali iku marang èling.

Dènè rahsa gaib iku asalè saka cipta pangrasa. Marmanè tinembungakè PANGARTI. Tegesè : ngawruhi kang dadi tetarikanè.

Dènè pakarti iku panggawè.

Dadi kawruh iku weruhè saka panggawènè dhèwè.

Witè ana pangrasa, saka karsa.

Ing kono nyatanè ingdalem  rahsa, bareng wus antuk piranti, panatanè ing pakarti. Tutugè  sarana lawan pituduhè.

Apa sira durung bisa anampani prakara iki?”

Kaji Ismangil tansah angengudi budi, supadi dadi kang binudi, “Adhuh Sang Among Brangti, tetepipun ing dalem rahsa, sagedipun rumasa saking punapa?”

“Hè Kaji Ismangsil, apa sira lali lantaraning gaib? Yèn pinikir sayekti, mokal tan weruha.

Nanging sanyatanè iya uga nora angawruhi.

Kaya ngibaratè geni mati tumrap marang ngendi?

Dadinè kelawan èlok, lunganè kelawan gaib.

Gaibè saka sira, èloke uga sira kang ngawruhi.

Tegesè : sira iku Allah, Dat iku ganjaran. Dadi wujuding Dat iku saka Allah. Ganjaraning Allah iku saka Dat. Dènè dat iku ya adatè. Apa sira lali maring adatè?

Teteping Dat iku ana paugeraning urip kita.

Yakti ora owah ora gingsir. Upama nganti mingset saka kahanè, pasthi kena sinebut owah Datè.

Mangka dunungè Dat, enggonè ana ing sipat.

Kadi banyu kalawan karingetè, getih lawan ludira, tirta lawan warih. Yaktinè kudu nganggo angirih-irih.

Lamun kalènan nganti uwal saka ancering Dat, pasthi mubeng kaya kitiran tanpa mendha.

Marmanè sirikanè wong tinitah urip iku, kudu ajega adatè dhèwè, tetepa papanthenganing tèkad kang sajati.

Tuwuhing Dat iku saka solah bawa kita ingkang sarèh.

Cahyaning Dat mantheng tanpa owah gingsir iku saka dyatmikaning budi premati.

Sentosaning Dat iku saka kendel kumandeling antepira dhèwè.

Manawa sira wus bisa anampeni, sanyataning Dat iku saka iman.

Mantepè iman iku saka èling. Dadi bandhuling ngilmi makripat iku saka awas èling.

Lirè : dèn bisa weruh sajatining rahsa rumasa.

Iya iku kang sinebut AWAS.

Èling iku saka mantheng kenceng, heneng hening ing cipta rasa. Pasthi ing kènè kana ora bisa amisahakè.

Teteping iman iku amung sajatining èling.

Èling iku telenging budi premati.

Marmanè kena dèn arani urip ora kena ing pati, mung waluyajati nirmala, tanpa sangsaya salawasè. Sanyata ora kacamburan ing cipta apa-apa.

Empanè mung urip ing awal akhir. Awal akir iku iya uga saka ing kita. Kabèh-kabèh iku kapurba saka ing budi.

Budi kawengku ing jinem.

Jinem kasorotan ing cahya premana.

Cahya premana kalimputan ing manubawa. Sajatinè kang aran manubawa iku kang meneng tanpa swara, kang dyatmika tanpa una, kang suwung tan na kothong.”

Kala samanten Kaji Ismangil dahat suka, kadi binuka. Korining rahsa menga sadaya. Dalah pepanthenganipun sampun padhang tarawangan, nanging dèrèng sagèd keplok papaning cipta rasa. Tegesipun : sampun padhang, nanging dèrèng saged anggelar piyambak.

Kaji Iskak atetanya, “Saupamanè sira sun tinggal, apa wus bisa ambabarakè dhèwè?

Kaji Ismangil matur, “Sampun menga, nanging dèrèng saged anggelar.”

Ing ngriku Kaji Iskak lajeng amusthi daya prabawa ingkang amurbamisèsa ing kajat jatiwisèsa, angumpulaken sakathahing rahsa, pinisthi babaring musthika, iya iku mangunah ingkang sampun nyata wisèsaning gaibul guyub.

Dupi wus amratandhani dhikir kaping satus, Kaji Ismangil winalik ciptanè, sasat sampun ngancik layaping ngaluyup, tumekeng jagad walikan. Kaji Ismangil katingal ngadhep Ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Wonten ing alam walikan Kaji Ismangil dahat karuna, sarwi ngrungkepi padaning Sang Kinawasa. Andhawuhaken pangandika :

“Hèh Kaji Ismangil, wus ora ana apa-apa. Kahanan jati kita iya kahanan jatiningsun. Sajatinè sira iku ingsun. Sajatinè sira sing angengkoki iku sira.”

Sasampuning andhawuhaken makaten, Kaji Ismangil wangsul wonten palungguhanipun. Kaji Iskak boten katingal.

Leng-leng kapileng tyasira Kaji Ismangil, sarwi lenguk-lenguk. Dahat pangunguning galih, jalaran katilapan ing gurunira. Ananging Kaji Ismangil sampun gadhah osik, yèn ingkang nama Kaji Iskak wau inggih ingkang sarè, jalaran sareng karaos tarèk, kusuking cipta sampun ngadhep Ingkang Sinuhun Kalijaga. Sareng sampun luwar kusuking tarèk, gurunipun boten wonten.

Mila ing nalika punika Kaji Ismangil lajeng luwar dènnya ndhekukul ngrangkul dengkul. Temah marbukuh, anyelaki korining masjid. Boten dangu Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wungu sarè pungun-pungun. Lajeng andangu dhateng Kaji Ismangil.

“Sajronè ingsun sarè, ing kènè ana apa?”

Kaji Ismangil matur kawontenanipun sadaya. Kangjeng Susuhunan lajeng paring wimbuhing ngilmu Makripat.

Ing ngandhap punika amratèlakaken nalika Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga mentas maringi barkah dhumateng Kaji Ismangil, ingkang rumeksa masjid ing Kadilangu.

Ing antawis dinten malem Anggarakasih, ingkang paman ing Kayupapak miwah Radèn Puspita ing Galinggangan, tiga garwanipun Sèh Sitijenar, sakawan pisan sami pinaringan barkah, ngiras sarasèyanipun Kaji Ismangil. Dènè ingkang kagelaraken amedhar riwayatipun Susuhunan Bènang. Dènè ingkang dados pambukaning riwayat wau nukil rahsaning kitab Bayanbudiman.

Makaten urut-urutanipun wewedharan satunggal-tunggal :

Ingkang rumiyin anggelar Jatining Budiman.

“Jebèng, sajatining manungsa iku paugeranè saka ing budi utawa iman, awit budi iku kang angobahakè jaba-jero.

Iman iku kang anggawè benering cipta rasa.

Iya wus kena dèn isbatakè wahananing Kawula-Gusti, jalaran iman enggonè wenang dadi sesulihing Pangèran. Dènè langgeng, ora kena owah gingsir, dadi gegentining kahenengan.

Ing kono yèn wus winahyu, weruh sajatining meneng. Iya nyata èling, tan kena lali. Iya iku kang kasebut IMAM MAKSUM.

Tegesè : kang nyata kang nugraha, kang amengku tan winengku, kang salagu telenging èling, kang melang tanpa lali, karana sajating Dat iku gumelenging Pangèran.

Wahananing kang sapisan iku ÈLING.

Wahananè kang kapindho : RAHSA. Wahyaning Rahsa kasebut ANGEN-ANGEN. Iya iku minangka warananing Dat.

Mula kalebu ing larangan. Yen bisa aja nganti kawetu ing wicara saenggon-enggon.

Tegesè : aja cuwèh dèn anggo rèpèh, aja wahhèh dèn gawè lèr-pèh.

Mungguh babarè telung prakara wau padha darbe wewenang dhèwè-dhèwè.

ÈLING. Iku telenging Dat sajati. Wewenangè iya kawasa agawè warana, bangsaning lelimput, amengku alam kanyut. Gumelarè anuwuhakè lali. Lali iku anenarik nepsu, iya iku warananing ÈLING.RAHSA, warananing Dat, wenang agawè kaluwihan. Kaya ta : atma suksma, sakaliring urip utawa sarupaning roh, iya iku padha dadi aling-alingè Rahsa.ANGEN-ANGEN. Wenenangakè anggelar aling-aling, sumarambah marang jantung, dadi aran BUDI.

Mahanani lakuning getih, bayu sapanunggalanè, marma ana sesebutan : KARKAT, CIPTA, GAGASAN, sapanunggalaè MOSIK.

Marmanè ana kaoling pandhita luwih, mindha kombang angajap ing tawang, susuh angin ngendi enggonè; miwah atining wuluh wungwang; lan gigiring punglu; tapaking kontul nglayang; manuk miber uluke ngungkuli langit; kusumanjrah ing tawang.

Kang agawè ngibarat sasmitaning ngilmu kang mangkono mau iya bener, awit anuduhakè gaibing Pangèran kang wus gumelar iku ANGEN-ANGEN, utawa CIPTA.

Mangka kanyataning Pangèran iku muhung Angen-angen lawan Cipta. Yaktinè ana, nanging napi.

Tegesè : ÈLOK. Èlokè lawan mokal. Mokalè saka gaib.

Ingkang mangkono iku, rèhning sira wus padha lambaran, pasthi wus ora susah nganggo wisikan.”

Ingkang tanpi dhawuh matur, “Nuwun kapundhi. Amung nyatanipun ingkang kaèsthi kalayan mèsthi, sageda kadhawuhaken.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gumujeng sarwi ngandika :

“Jebèng Kadilangu, sira iku wis winenang asesilih araning Dat. Mangka Dat iku Pangèran Kang Mahasukci. Sira dadi Kalipah sangisoring Ratu. Apa aran Pangèran iku ora bangkit anggelarake wewadi kang wus ingsun dawuhakè kabèh? Yèn mangkono siri durung kadunungan nugrahaning Pangèran. Lagi katitipan pulung baè. Mangka sajatinè, pulung iku ala becik.

Yèn ala, jumrunuh sangsaranè, tur ora karasa.

Yèn becik, amung sinuyudan ing sasama baè.

Yèn mangkono sira lagi kena dingèngèri wong cilik kang sawewengkonira dhèwè.

Mungguh si paman Pangulu Kayuapak, sapanunggalanè kabèh, iku kaya ngapa panemunè? Aja ana kang pakèwuh, tutura sawantah baè.

Manawa ana kang binuka antuk nugrahaning Pangèran, iya tulusa dadi gegunungan. Nadyan sira, Rabiyahè Sèh Lemahbang, aja pakèwuh, dumèh wadon.

Prakara gaibing Pangèran ora nganggo pilih lanang lan wadon. Pasthi tibaning nugraha padha baè. Mula aja sumedya nyumpet panemu, kudu apsah lawan barakanè.

Ana dènè sira , Kaji Ismangil, utawa Jebèng Puspita, padha wetokna panemuning Cipta Rasa kang tumrap marang sira. Bokmanawa ingsun bisa anggelarakè kabeh pangèsthinira.”

Kacariyos, saking pandangunipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhateng para siswanipun, wasana sadaya sami kèmawon ing panampinipun. Amung Nyai Sèh Lemahbang piyambak ingkang saged matur, “Dhuh Pukulun pepundhèn kawula ing awal akir, kilap leres lepat, pun patik ing sasaged-saged kawula kedah matur. Mugi tinebihna ing sesiku, rèhning kawula èstri, dinangu ing Gusti Guru kawula. Menggah pamanggih kawula, ingkang kadhawuhaken Dat punika witing gesang. Kawasa mahanani tigang kahanan : ÈLING, RAHSA, ANGEN-ANGEN.

Witing èling saking lali.Witing Rahsa saking pangrasa.Witing angen-angen saking pambukaning cipta

Upaminipun makaten, sajatining ratu iku saka kawulanè kang ngarani. Ananè becik, saka ala lanjaranè. Witing ana, saka ora; witing kupur saka kapirè. Witè dadi saka ora. ”Apanjang yèn winuwusa aturipun Nyai Sèh Sitijenar.

Winangsulan pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga makaten :

“Hè Rubiyahè Sèh Lemahbang, apa wewadinè sira kadunungan panemu kang mangkono?”

Ingkang dinangu matur, “Saking wewarahing laki duk gesangipun, angancer-anceri makaten, Rubiyah, sajatinè dedalan kang bener iku saka bèngkong dhingin. Ananè padhang iku saka peteng. Sejatinè kang putih iku ireng. Sajatinè adoh iku saka cedhak. Tegesipun : adoh punika saking pandulu. Delesing pandulu punika nètra kang misèsani. Dados ing dalem kijab inggih asal saking kita pribadi. Teteping tebih inggih nètra ingkang amastani. Mila manungsa punika dipun isbataken jagad raya, inggih kahananing ratu mawi wenang adamel warana, dipun wastani nayaka wolu, njawi sakawan, lebet sakawan, sanga pepatih. Yèn nyata menang pamanthengipun, inggih sami kaliyan sapatemoning Kawula dhateng Ratu. Tataning kasunyatan inggih kumpuling Kawula Gusti punika saking sangang prakawis, marganipun saking babahan hawa sanga. Ing ngriku wonten wewakil nayaka wolu, njawi lebet : DAT, SIPAT, ASMA, APNGAL.

Bupati njawi kasebut : SUKMA LUHUR, SUKMA WISESA, SUKMA PURBA, SUKSMA LANGGENG.

Nanging Bupati njawi lebet punika sadaya tumusan saking wewenanging para nayaka wolu, sesanga patih, punika amung kalih prakawis. Makaten saking kaèngetan kawula : ingkang rumiyin CAHYA NUR MUHKAMAD; ingkang kaping kalih : ROH.

Manawi kacariyos duk tiyang jaler kawula taksih gesang ingkang dipun wastani CAHYA NUR MUHKAMAD wau cahya kang pinuji. Kawasanipun saged nyoroti kawan prakawis :

Saged sumorot dhateng cahya cemeng.Saged sumorot dhateng cahya abrit.Saged sumorot dhateng cahya jenè.Saged sumorot dhateng cahya pethak.

Dènè ugering ROH punika winastan ROHILAPI. Tegesipun : banyu wiji.

Nanging amung tumrap wijining manungsa piyambak, awit ingkang nama ROHILAPI punika wau sari-sarining roh sadaya. Mila sakalangkung wening. Èwadènè ingkang nama ROH wau warni-warni. Kados ta : ROH JASMANI, ROH RABANI, ROH ROKANI, ROH KÈWANI. Sadaya wau inggih sami dados wiji, ananging amung dumunung dhateng sipating jim, utawi brekasakan, sato kewan saha para kutu-kutu walang ataga.

Bèda lawan ROH WIJINING MANUNGSA. Manawi cacahing Roh ingkang badhè dados wiji, kathahipun satus kawan welas, nanging tanpa parlu  dados wiji, kathahipun satus kawan welas, nanging tanpa parlu yèn kawula cacahaken sadaya.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika dhateng ingkang paman, Pangulu Kayu Apak utawi kaji Ismangil tuwin Radèn Puspita. Pangandikanipun makaten :

“Kaya apa mungguh gaibing Pangèran Kang Agung, teka sipating wadon angungkuli lanang lanciping panemu? Mangka bener-luput pasthi kudu amangsuli marang gelaraning guru. Marma saiki si Paman kalih Radèn Puspita, tiga Kaji Ismangil, sami mangkata dhateng Sunan Giri, puruitaa, supados saged padhang ing pamanggihipun tetiga pisan.”

Ingkang sami dipun dhawuhi amung tumungkul sarwi rawat waspa. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga dhawuh makaten :

“Gampang ing wuri, angger wus padha anglakoni sapakon. Lan sira, Rubiyahè Sèh Lemahbang, milua marang Giri pisan.”

Aturipun makaten, “Dhuh Pukulun, bilih kepareng kawula nyuwun wangsul suwita dhateng ratumas Kalinyamat kèmawon, ngiras angrengcangi anak-putu kawula.”

Dhawuhipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga :

“Iya Ingsun lilani, nanging sira lawan anak-putunira padha alihan saka kènè, supaya lestari ora dèn agru-agru enggonmu, awit ing tanah Pengging kènè bakal ana sikaraning nagara.”

Nyai Lemahbang saanak-putunipun matur sandika, lajeng sami mangkat suwita dhateng Ratu Kalinyamat, prenah sakilening umbul Sungsang, tanah Pengging.

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng lelèdhang mangalor sakedhik. Sumerep tiyang sami angadhepi genthong, isi toya wening. Dinangu, “Sapa kang amarentah sira?”

Ingkang dinangu matur, “Saking wewelingipun Sèh Lemahbang, sadaya kabekelan siti gangsal karya dipun mijkaken ngangsu ngebeki genthong urut margi, kinèn ndanakaken para tiyang langkung.”

Kangjeng Susuhunan lajeng paring dhawuh :

Desa iki padha aranana ing Banyudana. Tulusa ing salawasè.”

Ingkang dhinawuhan matur sandika. Wonten pangageng ing dhusun ngriku angaturi rèrèh dhateng griya, rehning kadalon. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga mituruti. Praptaning wisma sinugata ulam ayam gorèngan, dipun dhahar sacuwil, lajeng dhawuh:

“Pitik weton Banyudana ènak. Bèda lan liyanè.”

Sabdaning pandhita linuwih, dalah ulam ayam ing Banyudana kinaot raosipun.

Dupi saged imbal wacana kaliyan tiyang Banyudana, watawis ing wanci tengah dalu, sakiduling dhusun Toyadana wonten swara tulung-tulung. Kalampahan sami tandang, ngantos dangu, jalaran saben para tetiyang dhateng, tanpa pariwara lajeng campuh prang kaliyan wanara kathah, ageng-ageng. Sareng dumugi gagat ènjang, tiyang ingkang sami tandang saantukipun adus erah. Punapa dènè tiyang ing ngriku kathah ingkang katiwasan, jinamah èstrinipun. Dènè ingkang kantun sadaya ngili dhateng Banyudana wau.

Ing antawis sampun byar raina Kangjeng Susuhunan Kalijaga sigra nedhaki, jalaran welas aningali sambatipun tiyang kathah, sareng dumugining panggènan, sagung wanara umpetan ing jurang tuwin kekajengan ageng. Mila Kangjeng Susuhunan lajeng andangu dhateng mancakakining dhusun. Ingkang dinangu matur gancaraken, “Sakawitipun karajaning dhusun ageng kidul punika katingal kadhatonipun Prabu Kalana Batulata Pengging. Mila katelah ing dhusun Bantulan. Leresipun : Batulatan. Kala ing kina salèr-kilèning kadhaton tilas patamanan ageng. Ingkang tengga kethèh jaler èstri ageng, namung kalih. Sapunika sampun kathah. Manawi siyang boten kantenan enggènipun. Manawi dalu ngrebda, anjejamah tiyang èstri, misakit dhateng tiyang jaler.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga andhawuhaken pangandika makaten :

“Ing desa tilas patamanan iki kang saparo degana, karana pasar Taman. Kang saparo iring lor-wètan aranana ing dèsa Wenara. Tulusa salawasè. Dènè kethèk kang padha ndhelik ana jurang-jurang sarta kayu gedhè wus padha ingsun tundhung lunga saka kènè. Ingsun paringi prenah ana sakuloning Gresik, tanah Giri, dumunung pinggiring bangawan, ana randhu alas telung wit, dadi siji. Kang dadi panganè mung jejaluk, manawa ana sedagar dagang metu ing bangawan nunggang prau. Ing kono kang dadi panganè. Pangandikaningsun iki uga wus tinampanan ing wanara, karana ana ratunè wus bangkokan, bisa ngilang. Mula wus aja ana sumelang, jalaran ratunè loro lanang wadon wis mulih marang asalè, saka alas Roma, tanah Pagelèn. Amung ana wekasingsun marang wong Wenara kabèh, ing tembè wuri yèn ana wong darbè anak nganggo buntut, banjur ulihena marang alas Roma Pagelèn mau. Bokmanawa bakal ana wewalesè ing wuri, padha dadi lelantaraning kadonyan.”

Sadaya ingkang dhinawuhan ngèstokaken. Mila dumugi sapunika tiyang ing dhusun Menara wau yèn kinadaraken sugih, katamtokaken nenepi dhateng Roma.

Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng wangsul mangidul malih. Karsanipun badhè dhateng dhusun Palar, amariksani anggènipun yasa sumur kaliyan masjid. Rèhning dèrèng binuka kijabipun, dados sumur kalih masjid wau dèrèng katingal. Ananging karsanipun Kangjeng Susuhunan Kalijaga badhè ngampiri Sunan Panggung, dhateng Jatinem.

Wasana saweg dumugi sakiduling Pengging aningali tetiyang kasrakat, boten angsal tedha saking pailan, wah kasatan toya. Siti sami nela wiyar. Para tiyang jaler-èstri ageng-alit sami malebet ing tela, angisep rembesing siti. Kangjeng Susuhunan welas aningali, lajeng sami dipun wengkang teken cis.

Tela lajeng mili toya. Para tetiyang dahat leganing galih, kailènan toya. Mila sami mentas sadaya sarta lajeng pinaringan pitedah enggèning tedha. Sami dhinawuhan mangidul. Ing dhusun punika temah pinaringan nama ing dhusun Telawong.

Lampahipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga ngidul ngilèn. Dènira lumampah anelasak ngambah sabin beran, tan karsa ngambah ing margi ageng. Galengan kang tinurut, tebeng-tebeng panasnya tumiling.

Ing wanci lingsir surya Kangjeng Susuhunan kèndel wonten ing gubug. Kagyat ingkang darbè gubug wau, awit saweg nutu suket tuton. Tinapènan,  inginteran saèngga gentang pantun.

Ingkang Sinuhun andangu, “Kinarya apa?” Ingkang inter matur, “Kanggè nedha, rehning boten wonten pantun ingkang medal.”

Kangjeng Susuhunan welas aningali, lajeng paring sabda :

“Hèh Nini, pagènèa sira inter suket tuton? Becik muliha, lumbungmu wus kebak pari.”

Ingkang liningan matur sandika. Dumugi ing griya nyata, yèn lumbungipun kebak. Mila sanget pamundhi panuwunipun. Dènè panutuning suket tuton lajeng badhè dipun bucal. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga boten kapareng, malah kinèn angliwet pisan, kapundhut badhè mirsa raosipun.

Ingkang dipun dhawuhi rikat angliwet. Tan adangu mateng, lajeng kaaturaken kanthi lelawuhan sawontenipun, sarta krawon bangsaning jamur-jamur, wedaling lèpèn sarta wader dipun pès.

Kangjeng Susuhunan angraosaken èca, lajeng paring sabda   pangandika :

“Iwak wader pèpèsan utawa sega suket tuton tulusa. Tembè, sing sapa darbè parlu, yèn arep agung rijekinè, nganggoa sasarat sega suket tuton satakir, pèpèsan wader siji, kasajekna ana ing patanèn.”

Ingkang dhinawuhan matur sandhika. Kangjeng Susuhunan lajeng kèsah malih, mangidul leres. Wonten tigang onjotan uninga tiyang kathah sami rèntèp turut margi. Dinangu perlunipun, sami matur yèn saking dhawuhipun para wali, ing wekdal punika sami dipun dhawuhi nyadhiyani dawegan parasan, awit ing dhusun ngriku sèket karya badhè dipun paringaken dhateng para pamagangan wali, minangka ili-ili anggènipun sami kawengku ing ratu. Mangka pamagangan sadasa pinaringan seket karya. Dados ing dalem pamagangan satunggal angsal gangsal karya tedhanipun.

Kangjeng Susuhunan angandika, “Apa ora bakal cecawis suguh sega sapanunggalanè?”

Aturipun, boten kamedalan. Mila amung dawegan kèmawon sagedipun anyedhiyani.

“Wus pirang dina?”

Aturipun, sampun lami tansah tengga degan urut margi. Kangjeng Susuhunan angandika :

“Yèn mangkono bakal dadi lantaraning kasangsara. Ing mengko wis aja nyadhiyani. Becik padha mangidula bener kènè. Bokmanawa bakal bisa sempulur rijekinira. Dèsanira ing kènè padha aranana ing Magangan. Manawa wis padha antuk ular-ular, balia manèh.”

Ingkang dhinawuhan matur sandika, lajeng sami mangkat aseluran, mangidul sadaya. Kangjeng Susuhunan lajeng tumindak  malih. Dumugi sakiduling jurang wonten tiyang gumandhul ing oyod, mangongkang jurang. Lajeng dipun dhawuhi mudhun. Tiyang kalih dinangu, matur, “Ing jurang punika mentas bena ageng, kathah tetiyang kelem, sarta kabalak ing toya. Mila kawula gumadhul ing oyod ngriki.”

Kangjeng Susuhunan angandika, “Yèn mangkono sira padha tut wuria, supaya tumuli wareg.”

Ingkang liningan matur sandika, nanging suku kados dhèngkelen, margi ing dalem kawan welas dinten tanpa nedha, amung gandhulan kèmawon. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika malih:

“Watu ing wurimu ana sega salawuhè, wareg sira pangan lawan rowangira.”

Lajeng kapendhet, nyata wonten sekul sawungkus salawuhipun. Temah sami pinangan kembulan. Sasampunipun sami nedha, suku mari lumpuh. Kangjeng Susuhunan angandika malih :

“Jurang iki samengko wus ora bisa bena, anging ilinè ajeg cilik baè, lan jurang iki aranana Jurang Gundhul.”

Rarè kalih matur sandika, lajeng mangkat. Dumugi sakidul jurang lajeng uninga embak-embaking toya mawi endhut. Para tetiyang kathah sami kembel, kantun sirahipun ingkang katingal. Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng ngobat-abitaken tekenipun. Sadaya tiyang ingkang kembel ing baladhu saged mentas sadaya. Embak-embak sanalika lorot dhateng jurang Sigandhul.

Para tetiyang sami matur piyambak-piyambak, “Ing nalika jurang bena, ladhu kèndhel sakiwa-tengen ngriku. Angoking jurang, embak angelebi dhusun dalah tiyangipun. Ing dalem sakawan dinten sami manthèngèl, kantun sirah kèmawon sarta tan anedha. Dènè sapunika Paduka angluwari papa sangsara kawula sadaya, sanget nuwun.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng paring tedha, luber sadhusun kawaratan. Sawusing sami nedha lajeng paring pangandika :

“Dèsa iki aranana ing Silem, lawan wong ing dèsa Silem kabèh aja padha kari, ngidul mangètana, yèn arsa wareg sandhang pangan. Aja mulih-mulih marènè, yèn durung antuk patang puluh dina.”

Ingkang liningan umatur sandika, mangkat. Sasampunipun makaten, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga lajeng tut wuri para tetiyang ingkang sami ngili tedha, sarta dhedheg angalempak wonten ing sela-selaning pasabinan beran, parek ing dhusun ngriku. Saking kebaking tetiyang ngantos lubèr tebih. Badhè dipun lajengaken, ajrih jalaran wana ageng. Mila kèndel kados angentosi semayan.

Kangjeng Susuhunan tan adangu rawuh, lajeng angandika, “Desa sawiji aranana telu, Ngendho, Janti, Koripan, awit dhedheg padha kadi nganti semayanè. Koripan, dènè kena dianggo ngungsi urip. Padha lerepa ing kènè. Ing dalem patang puluh dina, iki dèsa wus isi pari akèh kanggo pangan.”

Kala samanten para tetiyang ingkang ngungsi tedha dhateng ing dhusun Koripan, Ngendho, Janti, sareng sampun dumugi ing wewangen dhawuhipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, lajeng wangsul mantuk dhateng padhusunanipun piyambak. Sareng sampun bidhalan, kantun satunggal tiyang ingkang boten purun mendhet pantun. Dinangu, nama Kyai Dremawangsa.

Anggènipun boten purun mantuk mbekta panduman pantun punika, amung sumedya tut wuri dhateng Kangjeng Susuhunan Kalijaga, ngantos dipun lampahi boten nedha boten tilem.

Kangjeng Susuhunan lajeng tedhak dhateng wismanipun Ki Dremawangsa. Pinariksa banjar pakaranganipun sarta isèn-isènipun wisma pepak. Kangjeng Susuhunan andangu malih, sababipun sedya tut wuri, tuwin boten purun bekta pantun saking Ngendho Koripan, Kyai Dremawangsa aturipun makaten, “Nuwun, anggèn kawula sedya tut wuri ing Paduka utawi anggèn kawula boten purun mendhet pantun peparing Paduka wau, temenipun angèngeti wewelingipun Kyai Walaka, nalika pepanggihan wonten ing dhusun Ngares kilèn punika. Welingipun, kawula kapurih narima, supados katrima. Utawi kapurih ngandel, supados kumandel. Kapurih marsudi kawruh, supados weruh. Boten dangu ingkang nama Kaki Walaka wau kèsah, dumugi sapriki tansah kulo raosaken, meksa dèrèng saged kraos parlunipun. Mila saking kodhengipun manah kawula, ngantosa ing ngrasa Paduka. Tèkadipun manah kawula, ngantosa cèkoh règoh nyaketi jangan jambu, boten sedya mantuk, manawi dèrèng angsal dhawuh wewedharan Paduka saking saking wewelingipu Kaki Walaka wau. Upami kawula narima, supados katarima, punika ingkang paring katarimaning jasad kawula sinten? Kawula dipun warah ngandel, supados kandel. Ingkang kawula lampahi ngandel punika ngandelaken punapa? Supados kandel punika ingkang kawula labuhi sinten? Kawula dipun purih marsudi kawruh, supados weruh. Anggèn kawula mbudi kawruh punika kawruh punapa? Ingkang nuntuni sinten? Supados weruh punika dhateng barang punapa? Ing dalem sadasa taun sapriki kawula tansah dipun kuya-kuya sanak sadhèrèk kathah, dipun wastani èwah Dat kawula, jalaran ngantos kasupèn dhateng kuwajiban tetanèn, amung tansah kodheng gèdhèg-gèdhèg kèmawon. Mila mugi wonten sih kawelasan Paduka, sagedipun waluya, anggèn kawula linglung leng-leng, ngèling-ngèling wewelinganipun Kaki Walaka rumiyin, awit saking pamanah kawula mung Paduka ingkang saged majaraken ing kawidhengan kawula.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga gumujeng sarwi paring pangandika makaten :

“Hè Dremawangsa, teka kukuh temen panggayuhmu. Santosa temen pangèsthimu. Mantep temen budimu, nganti labuh labuh rusaking jasad, kaèsi-èsi ing sasamaning urip. Apa sira wus nyata tumanem ing pangarahira marang telung prakara”?

Kang liningan matur, “Sampun mantep, tan asedya mengèng sarambut.”

Kangjeng Susuhunan lajeng medhar pangandika :

“Dremanwangsa, satuhunè enggonè Kaki Walaka awèh wangsit mangkono iku bener, mung nuhokakè lakuning urip iku kudu nganggo telung prakara :

……………………………………………………………….
…………….. Halaman 99 hilang……………………..
……………………………………………………………….

4. Kaping patè, kang padha dèn arani mati iku tutup lawangè patang prakara. Tegesè : sirnaning pangucap, tulining pamiyarsa, wutaning paningal, sumpeting pangganda. Papat iku uga wus ngumpul dadi sawiji marang rahsaning Dat sajati, pakartinè mung kari tawekal. Tegesè : pasrah marang Kang Amurba Amisèsa, bisane tunggal lawan Idayatullahi. Iya iku sampurnaning Dat utawa mulya sampurnaning sipat Esa. Dadi weruh sangkan paraning Tanajultarki.

Mungguh kang kasebut kabèh-kabèh mau kudu ngawruhana iman kang abangsa kukmi. Ing kono kari nyataning kukum balaka.

Tegesè KUKUM iku bener. Dadi ngaurip iku wajibè nglakoni bener, kanthi awas èling. Manawa ora tinggal ing telung prakara iku, yakti tan prabèda ing dunya lawan ing kahanan akir. Manawa sir amaksih anyipta bèda, pasthi ing sedyanira bakal semu dudu.

Tegesè : kaliru pangancasè. Lamun sira wus angarani ora loro tetelu, iya bokmanawa bakal tumeka jatining kahanan kita. Nyatanè iya uga salugunè.

Manawa sira kurang piandel, takokena ing guru kang pinunjul kawruhè, awit wus kalebu ing bebasan : Karna binandhung, undhaking pawarta, sudaning titipan. Iku wus prakara mesthi, awit pituturingsun iki kena diarani temon ana dedalan. Katetepakè kawruh nenempil, iya wus benerè.

Aja agè-agè nggugu yèn durung wruh galethekè. Aja maido, yèn sira durung weruh dadinè. Aja nemoni lan aja memadoni, yèn sira durung weruh wewadinè. Aja nepèkake, yen durung mangerti nyatahanè. Karana prakara kawruh siji iki lamun maksih semang-semang, nemahi sesiku, karana kasebut maksih mentah ngilmunè.

Marmanè wekasingsun marang sira, manawa tembè Kaki Walaka katemu lawan sira manèh, aja agè-agè tetakon, yèn sira durung bisa tetakon.

Tegesè : wong anggeguru ing ngilmu iku lamun durung ana kang bakal kang bakal tinemu, aja agè-agè geguru. Lawan ana wewarah kang kena rinasa selawasè. Kabèh kang dadi sedyanira iku kudu katarik saka cipta rasa dhingin. Yèn wus katemu pamanthenging cipta, karasa ing dalem rahsa. Sayektinè kena sira anggo gegujengan utawa geyonganing ngilmu salugunè. Lamun dira durung darbè cipta nganti karasa, kadi kakung kasengsem marang dyah ayu. Iya iku durung pinareng menga ngilmunè. Yèn wus mangkono panemunira, baya wus pinareng dèning Allah Tangala pepanthenganing cipta rasanira. Kena binasakakè kabulyakin. Tegesè : tumuwuh cahyaning nugraha.”

Kala semanten Kaki Dremawangsa, duk miyarsa wasitanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, ènggaring galih kadi siniram ing tirta marta. Sumyar-sumyaring sarira lir taru tumaruna karirisan ing wasitotama. Sasampuning mangkana Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga sigra kondur. Kyai Dremawangsa badhè umiring dèrèng kapareng. Dhinawuhan amemulihaken badan, tuwin memulihaken pakaryan wajibing among tani, margi sampun lami anggènipun tilar kuwajiban, adamel bibrahing anak bojonipun, sarta risaking manahipun tiyang sepuh.

Mila Kaki Dremawangsa sareng sampun angsal barkahipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, gugup para waris sadaya, angrungkebi sarwi mular, dènè boten kanyana-nyana Kaki Dremawangsa saged waluya jati. Ananging rumiyin mangkè pancèn boten punapa-punapa. Nanging pamanggihipun tiyang ingkang sami tuminggal, sayekti amastani èdan kèmawon, mila prakawis punika tetela angèl pamawasipun. Manawi tiyang ingkang sampun putus ngilminipun, inggih boten amastani èdan. Beda lawan para tetiyang ingkang dèrèng ngilmi, tamtu amastani yèn Kaki Dremawangsa ing Bungasa èdan.

Ènggaling cariyos, Kaki Dremawangsa sampun mituhu dhawuhing guru, lajeng tapak ing kuwajibanipun tani, nggaru, mluku, macul sasaminipun. Dupi sampun antuk samangsa, Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga wangsul malih, pindha sudra papa, sesilih Kaki Walaka, marpeki anggènipun maluku Kaki Dremawangsa.

Sajarwa nama Kaki Walaka ingkang sampun pulang saè. Kyai Dremawangsa duk andulu, lajeng kèndel dènya madamel pasabinanipun. Malah angancarani dhateng wisma, sarwi manembah. Kaki Walaka sinembah kipa-kipa, rèhning dèrèng wajib sinembah ing sasama. Kyai Dremawangsa mangsuli,

“Ingkang kula sembah punika Gusti kula Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, awit tilar weweling dhateng kula, singa wonga, manawi suku kekalih kadi tan anapak kisma, kawula boten kènging rusiya, awit sariraning Gusti. Mangka Paduka nyaplaki weweling ingkang sampun kadhawuhaken dhateng kula. Dados tetèla Paduka badhè nyobi kaantepan kawula. Dados Kaki Walaka rumiyin punika inggih Panjenengan Paduka.”

Kangjeng Susuhunan dahat sukaning galih, lajeng angandika makaten :

“Jebèng, sira wus katara yèn antuk sih nugrahaning Pangèran Kang Amahasuksci. Samengko temenana atetanèn, sarta sira ingsun paringi sabda, ing tembè wuri dadia pituwaning among tani . tegesè : sarupaning para tani, yèn ana tandur kena ama, sira wajib anulungana sesarat winih, supaya ora katrajang ama. Karo dènè sira ingsun paringi peparab Kyai Gedhè Kapinihan.”

Ingkang dhinawuhan matur anuhun. Badhè umiring mesa dèrèng kapareng. Taksih kinèn andugèkaken tetanèn, karana ing tèmbe badhè wonten babaranipun ingkang èlok. Nanging samangkè dèrèng binuka. Amung panaringan ancer-ancer kèmawon. Manawi sampun dumugi wewates tibaning nugraha kirang kalih turunan, Kyai Gedhè Pawinihan saged tumut nedha wahyuning karaton Jawi, wiji saking èstri.

Mila Kyai Gedhè Pawinihan tinedahaken ingkang dados margining wahyu, kinèn angelih griya wonten ing Janti Ngendho Koripan. Ingkang dipun dhawuhi matur sandika.

Kyai Gedhè Bungasan temah paring weweling dhateng ingkang putra makaten, “Hè kulup, sira bakal ingsun tinggal ngalih wisma marang Ngendho Janti, ngèstokakè dhawuh wewelingè Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga. Kaya mangkènè sabda pangandikanipun padha èlingana salawasè :

“Sing sapa arep duwè turun bisa milu mikul nagara, dèn saranta traping sanggama, dèn saba santosa lawan tetimbanganira. Dèn meleng pepanthenganing cipta roroning atunggal.

Tegesè : jalu èstri ing dalem pagedhongan andarbè cipta kang tan tumanja. Aja rasa rumasa ngalem amemada liyaning jiwangganira, lawan angrasani alaning wong, aja ngalem beciking lyan. Mung  malenga sawiji, wadonè marang kakung, kakungè marang wadon, netepana budi sanubari. Yèn wus temempuh ing ngadilaga, aja agè-agè marwata suta. Kudu anyantosanana ing dalem telung atus pandulu. Manawa wus bangkit anembadani hardaning raras driya, nuli telenging cipta dèn sabayantu ing tokidira. Yakti sira bakal antuk nugrahaning Pangèran Agung.

Sing sapa bisa netepi pakarti iku, Mansa Allah bisa mijèkake wiji premati. Pirabara ambaboni tanah Jawa. Tegesè : kinadarakè dèning Allah Tangala, bisanè urun wadon. Awit wiji cilik iku yèn bapa biyungè taberi ngulik-ulik, temah landhu. Bokmanawa bisa marug becik thukuling winih mau. Manawa bisa mijil jalu, cepak antuk wahyuning wahyu jati. Adat luwangè, yèn ana wong bisa sabar santosa marang tataning among lulut, iya linulutan ing sasama-sama. Trekadhang milu mikul rubet rentenging praja. Marmanè èstokena.”

Ingkang wineling dahat mituhu. Ingkang paring pangandika salugu. Mila nadyan sapelè tetalering cariyos ing nginggil wau, yakti kènging dipun leluri, jalaran sampun dados sabda pangandikanipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga.

Ènggaling carita, kala samanten ing dhusun Ngendhok Janti Koripan sami dados pangungsèning tiyang dhusun kiwa tengen. Ingkang kekirangan wiji, kedah nedha tulung dhateng Ngendhok Janti Koripan wau.

Boten kawursita ing dhusun Koripan, anuju satunggal dinten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga karsa lelana mangètan, sedya sowan martuwi ingkang uwa, Kangjeng Susuhunan Lawu, awit midhanget pawartos yèn ingkang uwa ngulawisudha bangsa jim sakawan iji.

Langkung kinasihan, awit awicarita :

Jim biru nama Arya Panji Gedhah.Jim kuning nama Arya Panji Sumunar.Jim wungu nama Arya Panji Jinggaharda.Jim putih nama Arya Panji Puspita.

Jim sakawan punika angaken darahing Jawata, teturutan saking Bathara Puspanjali. Manawi saking èstri, darah jim dadu, nama Prabu Adiwarna.

Dènè jim sakawan anggènipun sami suwita ing Kangjeng Susuhunan Lawu punika, awit taksih kalebet santana sangking ingkang ibu.

Menggah pamilutanipun jim sakawan wau amung kaanggè wadya pamijènipun Kangjeng Susuhunan Lawu. Manawi pinuju sarè, jim sakawan ingkang ndongèng lelampahanipun para Jawata. Gentos-gentos ingkang cariyos dedongèngan. Manawi ameng-ameng binusanan catur warna, ngapit ngajeng-wingkingipun Kangjeng Susuhunan Lawu.

Sareng ingkang Sinuhun Kangjeng Susuhunan Lawu Kalijaga sowan, lajeng katamtokaken ngadhep. Kala samanten Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga tetakèn dhateng jim sakawan.

“Kadi pundi panggayuhing para Jawata tuwin gèyonganing ngilmi? Punapa dènè para Nata duk jaman purwanipun. Manawi bangsa jim punapa ingkang dipun gayuh? Kula Andika tempili pingilipun.”

Wangsulanipun jim sakawan, “Dhuh Pangèran ulun, Susuhunan ing Kalijaga, menggah pandangu Paduka sadaya wau, adèrengipun kula gadhah atur, kados Paduka sampun uninga talering agami Budha. Èwadenè rehning kadangu, inggih kedah sasaged-saged anggadhahi atur. Kados timbang kèmawon agamining para Nabi Wali kaliyan agami kadèwatan. Ingkang dados panutan ugi nenem. Gumelaring wewedharan utawi raosipun utawi raosipun yakti boten beda, amung miturut agami nenem. Nadyan kanabèan, ingkang rinilan mengku agami ugi nenem :

Kangjeng Nabi Adam, timbanganipun Sang Hyang Bathara Èndra.Kangjeng Nabi Nuh, timbanganipun Sang Hyang Bathara Brahma.Kangjeng Nabi Ibrahim, timbanganipun Sang Hyang Bathara Bayu.Kangjeng Nabi Musa, timbanganipun Dang Hyang Bathara Samba.Kangjeng Nabi Ngisa, tetimbanganipun Sang Hyang Bathara Wisnu.Kanjeng Nabi Muhkammad, Rasulullah, tetimbanganipun Sang Hyang Bathara Kala.

Nadya wewedharanipun utawu sarèngatipun ing agami Islam inggih boten wonten bèdanipun. Makaten malih, nadyan pingiling raos, sami kèmawon.

Kados ta : sarèngatipun Kangjeng Nabi Adam, ingkang dipun engkoki pantaraning Allah Tangala. Sang Hyang Èndra ugi angaken barakaning Jawata kang linuwih.

Kangjeng Nabi Nuh anganggep gegenti, Sang Hyang Brahma inggih wewakiling Jawata.

Kangjeng Nabi Ibrahim angaken prajuriting Allah. Sang Hyang bayu ingging sènapating Jawata.

Kangjeng Nabi Musa kekasihing Allah. Sang Hyang Samba gegebenganing Dèwa.

Kangjeng Nabi Ngisa putraning Allah. Sang Hyang Wisnu pitayaning Jawata.

Kangjeng Nabi Muhkammad kaaken utusaning Allah. Sang Hyang Bathara kala ugi sapu kawating Suralaya.

Dènè ancer-ancering wewejangan ugi tan prabèda :

Sajatinè ora ana Pangèran anging Adamapitratulah.Sajatinè ora ana Pangèran anging Nuh Kalipatulah.Ora ana Pangèran anging Mungsa Kalamulah.Ora ana Pangèran anging Ibrahimakalilulah.Ora ana Pangèran anging Ngisa Raohkulah.Ora ana Pangèran anging Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah.

Menggah ingkang makaten punika bèdanipun punapa kaliyan wedharing para Jawata ?

Hong ilahèng nir Yang Kalamertyu, muhung Èndradimulya. Tegesipun : Hè kang Angagung kang Èlok, ora ana jawata muhung Bathara Èndra, wenang anglebur angkara murka.Hong ilahèng Mangarcana Mataya : Hè kang asipat èlok, kang sinembah muhung Hyang Brahma sanyata. Amung Bathara Brahma satuhunè.Hong ilahèng Sihyanamasaha : Hè kang asipat èlok, kang asih ing dunya muhung Hyang Bayu priyangga. Amung Bathara Bayu piyambak.Hong ilahèng Mangarcanamataya : yakti Hyang Samba, dana. Tegesipun : Hè kang asipat èlok, kang wajib sinembah ing dunya amung Bathara Samba.Oilahèng nir Hyang Kalamertyu Kabub, pamunahing satru jaya muhung Hyang Kèsawa. Sajatinè kang èlok, kang gaib, ora ana liya kang wenang nampurnakakè nepsu angkara murka, muhung Bathara Wisnu.Hong bujèng bumi belah sirna, muhung Hyang Bèrawa mahanani ing bawana kasapta. È Allah, kang kasapta bumi lebur sirna. Muhung Bathara Kala kang angratoni bumi langit sap pitu.

Sadaya wau amung kawula pendhet saparluning wewejangan kèmawon. Mila boten wonten bèdanipun ingkang dipun akeni, punapa malih ingkang dados gèyonganing raos. Bokmanawi sami kèmawon.

Kangjeng Nabi Muhkamad Rasulullah inggih sampun winenang angrata agami Islam, tetep dados panutanipun para umat sadaya, waradin ingkang ngidhep Kangjeng Nabi Duta.

Manawi agamining para Jawata, ingkang dados teturutanipun para titah sadaya inggih Hyang Bathara Guru. Èwadenè inggih wonten  kaotipun. Awit Kanjeng Nabi Muhkamad atas saking pangandikaning Pangèran kang Amahasuksci. Sareng Sang Hyang Bathara Guru amung tiron wewakiling Pangèran. . Èwadenè katarik ing tapabrata, dados saged sipat gaibul guyub. Kawimbuhan basaning jim sami ngunjuk toya gesang. Mila saged turun-tumurun kawasa aparing nugraha, awit sampun badan alus sadaya.”

Dahat pangunguning galih Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, dènè saged anggancaraken pingiling kina-kina. Wasana Kangjeng Susuhunan atetakèn malih.

“Saking dahat suka bingahing manah kula dènè Jengandika anggancaraken pingiling kadèwatan utawi kanabèyan. Yèn makaten Jengandika punika kalebet sampun masuk agama Islam.”

Atur wangsulanipun makaten, “Manawi kagalih Islam, kawula dèrèng, jalaran jim punika bangsa badan alus. Saged kawula gancaraken sadaya wau amung saking gethok tular. Ados kènging dipun  wastani kawruh nempil. Èwadenè sanadyan gethok tular anenempil, saking karep sarawungan para pandhita tuwin para ngalim. Mangka bangsa jim wau boten kènging pejah, dados ujaring tiyang satunggal kalih kawula cathet. Dangu-dangu kathah pangertosan kawula. Mila tetèla tan prabèda dayaning budi Buda tuwin pangartining para Nabi. Manawi kawula dipun wastani bangsa kapir, inggih mèmper, jalaran jim punika bangsa lembat, tunggil pangawikaning Jawata. Mila amung nyumanggakaken ing karsa Paduka.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga angandika malih :

“Mila kula kapiluyu, lajeng sowan Kangjeng Uwa Sunan Lawu, awit mireng pawartos, Panjenenganipun Uwa ngulawisudha satriya jim sakawan, dipun tetepaken pujangga, margi awicarita. Yèn kapara nyata, kula badhè miyarsa pangarti Andika ingkang kènging kula anggè pusakaning karaton jawi.”

Ingkang dinangu matur, “Kula dèrèng pujangga awicarita. Amung dados tukang ndongèng. Awit ingkang Uwa Kangjeng Susuhunan Lawu samangkè kaparenging panggalih, saben badhè sarè, kawula dipun piji marek ing sahandhap pasarèyan, sami ndikakaken cariyos dedongèngan sasaged-saged kula. Kilap leres, kilap lepat, ugi kawula lampahi, gentos-gentos. Sambung-sinambung uruting cariyos, andongèngaken lelampahanipun para Jawata, awit Uwa Paduka punika saèngga tunggil darah saking rama, trahing Jawata deles. Mila remen cariyos Buda, awit ngandharaken leluhur saking rama. Manawi turutipun rama Paduka piyambak ugi darahing para Nata Binathara ing Pajang Pengging. Suprandosipun kaparenging galih anggayuh agami Islam. Tamtu kaangè kaot piyambak, amargi trahing Jawata punika kinadaraken lantip ing budi, lepas ing kawaskithan, trus ing tapabrata, tur ing tèkad tan ajrih ing pati. Kawimbuhan Jawata punika cecampuran bangsa jim. Tamtu yèn tiniti sayekti tanpa sama pangartining lair batin. Nadyan empaning kalepasan utawi kaluwihan ingkang èlok tamtu boten takèn malih. Ènggalipun kawruh bangsa Islam punika manawi sampun saged campur dados satunggal kaliyan pangawikaning Jawata, tanpa sama panitining ngilmi gaib.”

Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga saya gregut patakènipun, awit sadaya karsanipun para jim sakawan saged amedharaken. Saweg imbal wacana, kasaru wonten timbalan dalem sami ngendikan, kinen sami angunjuk ing Balè Patani, inggih punika pasarèyanipun Kangjeng Susuhunan Lawu. Sadaya sampun kèrit ing parekan.

Sapraptanipun ing Balè Patani, Kangjeng Susuhunan Lawu boten dangu lajeng tedhak pribadi, lajeng manjing tilam sari kèmawon. Ingkang putra Kangjeng Susuhunan Kalijaga sinapa ingkang Uwa, dinangu basukining margi, nembah anuwun basuki. Ing ngriku ingkang Uwa maringi sugata dhaharan ingkang pèni-pèni, èca-èca. Kinèn lajeng bukti lawan para jim sakawan wau. Sasampuning bukti, ingkang putra pinaringan sumerep, anggènipun ngulawisudha jim sakawan, sami wasis medharaken cariyos ing kina-kina. Ingkang putra temah dhinawuhan miyarsakaken dedongèngipun para jim wau.

Ingkang putra kadhawuhan amèngeti cariyosipun jim sakawan, supados kènging tinulad ugering karaton, kaanggè pepakeming cariyos padhalangan, rèhning Kangjeng Susuhunan Kalijaga saweg kasengsem yasa ringgit wayang wacucal. Sarta kacatheta pingil-pingilipun ingkang anggepok dhateng bangsa ngilmi makripat.

Ingkang putra matur sandika, lajeng mirantos panyeratan. Para jim sakawan lajeng dhinawuhan anglekasi cariyos, dedongèngan, sapamanggihipun piyambak, angger urut kèmawon. Para jim sakawan pisan matur sandika, amung kalilana dipun istha gineman kaliyan rowang. Amung mamrih suka senengipun Kangjeng Susuhunan ing Kalijaga, rèhning saweg nembè amiyarsa.

Kacariyos Arya Jim sakawan lajeng murwani lelampahan nalika tumuruning Hyang Naraddha dhateng nagari Purwacarita :

“Ing salebeting  taun Iwa, inggih punika taun ingkang kanggè para Jawata, ètanging taun Suryasangkala : 316, sinengkelan : OBAHING JAGAD TIGA, kaètang ing taun Cadrasangkala : angka 325, sinengkelan : TATANING PANEMBAH KAUNINGA, amarengi mangsa Manggasra, inggih punika wulanipun para jaman Dèwa.

Kala samanten Sang Hyang Naraddha tumedhak dhateng nagari Purwacarita, inggih punika tilas karaton Jawi saweg kaping kalih.

Ingkang rumiyin : pangèjawantahipun Sang Hyang Bèrawa, inggih punika Bathara Kala, lajeng kagentosan dèning Mahaprabu Raja Budakresna, inggih punika Bathara Wisnu. Prenahing karaton wonten sukuning wukir Mahèndra, inggih punika redi Lawu. Tumedhakipun Sang Hyang Naraddha wau angemban dhawuhipun Sang Hyang Pramesthi Guru, rèhning samangkè katetepan dèning Sri Maharaja Kano. Mila lajeng dhinawuhan amranata tataning agami Buddha, awit katingal bibrah tatanipun. Resah lampahing para titah, wor-suh pepèranganipun.

Mila ing nalika tinedhakan dèning Sang Hyang Naraddha, lajeng wiwit tata patrapipun.

Ing saben sagolongan kinen amaringi pangulu. Tegesipun : pangageng. Sarta sakarèrèhipun sami dhinawuhan anganggè tetenger piyambak-piyambak. Pangandikanipun Sang Hyang Naraddha dhateng Raja Kano wau makaten :

“Hè Raja Kano, wruhanamu, iki pusaka panetep panata agama. Ingkang dadi purbawisèsanira ambawani bawana, pangawasa kang wenang sira parèntahakè, dadi wewatoning karatonira ana ing marcapada.

Hèh, Raja Kano, rahayu wong kang santosa lawan mungkul marang agamanè. Marma sira agè angleksanana panataning agama sawiji-wiji.

Kang dhingin : panghulunè.

Kapindho : tetengerè.

Kaping telu : panembahè.

Kaping pat : tapabratanè.

……………………………………………………………….
………………. halaman 109 hilang………………….
……………………………………………………………….

Yèn ari raya, pangolahè kudu kang sarwa legi.

Laranganè : ora kena ngrabèni leluri kang saka lanang, lan ora kena mapas wiji kang lagi thukul. Ora kena matèni geni, ora kena mangan daging sapi, ora kena manganggo bangsa timah, lan ora kena ngrabèni anaking inya, ora kena ngrabèni anaking guru. Wenangè mung yèn ginawè tanba lang ginawè sesarat.

Dènè wewatonè, yèn wong wadon ontang-anting, pepalinè kudu disunati lawan ditetaki. Pakartinè wong laki-rabi, nganggo badhudhakan. Para warganè pangantèn nganggo langen taya. Jogèdan bèsan sami bèsan.

Yèn mati, layonè ingobong. Paliyanè pasucèn, dinusan banyuning godhong dalima. Yèn memulya sarana beburuh.

Hèh Raja Kano, wadayanira kang agama Èndra, panghulinè aranana SAKRANA. Sasèwasugatanè padha anganggoa  Èkal Bajra, galihing kayu, rining bajra, dèn anggo sangga gelung.

Panembahè marang gunung lan marang rembulan. Lakunè : lila, marta, anarima.

Tapanè yèn masa Naya, ora kena angemban bocah.

Yèn masa Asuji, ora kena asanggama.

Yèn ari raya, kang sarwa pait.

Laranganè : ora kena mangan antelu, ora kena ambuwang sesuker ing bumi, ora kena matèni dwipangga, ora kena nganggo dembaga. Wenangè dianggo tamba lan kaanggo sarana.

Lan wenang cinukur wadon kang kedhi. Wenang wong wadon bèla mati lakinè, yèn jaka lara. Wenang disunati, yèn dadi pangantèn. Yèn lanang, tinetakan nalika lair, lan anaking dhukun.

Pepalinè yèn laki-rabi, nganggo sintèn lan ènjèr. Para warganè pangantèn padha prang catur. Nggonè nandukakè pralambang sasmitaning pasugata.

Yèn mati, layonè kapethak, kapendhem, lan kaluweng, kadokok guwa utawa jurang. Paliyasanè dinusan ing leri. Yèn memulya sarana urup.

……………………………………………………………….
………………. halaman 111 hilang…………………..
……………………………………………………………….

Tekèk, cecak kemaga. Wenangè yèn kinarya tamba lan sarana.

Wadon cinukur, yèn randha anyar. Lan wenang wong wadon ditetaki, manawa dadi panghuluning agama.

Pepalinè yèn laki-rabi, nganggo baoyang. Pangantèn angarak. Warganè pangatèn wadon nganggo angadhangi warana dhingdhing. Manawa rubuh, sida ngarak. Manawa ora rubuh, salin dina pangarakè.

Yèn mati, layonè kasètra, kadunungakè ana ngara-ara utawa agunungan. Paliyasanè dinusan banyu udan. Yèn memulya sarana ambarang.

Hè Kano, wadyanira kang agama Kala, panghulunè agama aranana KALANA. Sasèwasogatanè padha anganggoa tetenger Èkal Purusalingga, gadhung utawa balung rining palanangan, dèn anggo kalung.

Panembahè marang satupanè kang aèng, kayu, watu, sapepadhaè.

Lakunè : wirangi.

Tapanè, manawa mangsa Manggakala.

Manawa lelungan ora kena nginep.

Yèn mangsa Padrawana ora kena mangan uyah.

Yèn ari raya, kang sarwa pedhes.

Laranganè : ora kena ngrabèni kang kaprenah tuwa, ora kena ngrabèni anaking inya, anaking guru, ora kena ngrabèni  sèjè bangsa, kaya ta :  bangsa rahmana ora kena ngrabèni bangsa Waisya, sapepdadhanè.

Lan ora kena matèni sona, kalabang, kala jengking.

Ora kena mangan kalapa, ora kena nganggo emas.

Wewenangè : kena ngrabèni sanak enom, ngrabèni tunggal bangsa. Kaya ta : bangsa Brahma pada bangsa Brahma, bangsa Waisya padha bangsa Waisya, bangsa Satriya padha bangsa Satriya, bangsa Danuja padha bangsa Danuja, bangsa Daniswara padha bangsa Daniswara, bangsa Sudra padha bangsa Sudra, bangsa Raksasa padha bangsa Raksasa.

Kenanè, dianggo tanba lan sarana.

Pepalinè : yèn laki-rabi, nganggo lempeng. Warganè pangantèn padha gelut, endi kang kalah, didhega. Lan pangaraking pangantèn nganggo èdan-èdanan.

Yèn mati layonè katarap, kapakakakè sato galak. Paliyasanè pasucen, layon dinusan banyuning godhong widara. Yèn memulya sarana laku dhusta.

Hè Kano, mungguh agama enem mau, endi kang dipilih dadi senenge wadyabalanira kabèh. Padha sira dhawuhana ngathokake pangandikaningsun kang wus dhumawah ing sira. Sapa kang ora netepi tatanè agama sawiji-wiji, kena ing sapu dhendha.

Agama Sambo, kasulah.

Agama Brahmana, kaobong.

Agama Mahendra, kaluweng.

Agama Wisnu, kalabuh.

Agama Bayu, katarang.

Agama Kala, katarap.

Sri Maharaja Kano matur sandika. Sang Hyang Naraddha muksa. Lajeng kadhawuhaken waradin.

Nalika punika kawastanan AGAMA PAKUHAN, mirit Raja Kano inggih PRABU PAKUKUHAN.

bersambung…. bag III

*****@@@*****

Sumber :
Tedhakan Serat Kina Ingkang mratelakake lelampahan Sarta sugengipun Kangjeng Sunan Kalijaga Ingkang cinandhi ing Pasarean Kadilangu Demak. Kababar lan lan kawedalaken PAGUYUBAN AHLI WARIS KULAWARGA KANGJENG SUNAN KALIJAGA. Dening PAGUYUBAN AHLI WARIS/KULUWARGA SUNAN KALIJAGA, Cabang Jakarta 1993. Ingkang nindakaken penedhakipun Astuti Hendrato Darmosugito.

Peliculas Online

Tidak ada komentar:

Poskan Komentar